%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %M\={a}\d{t}harav\d{r}tti: %Based on the edition edited by Visnu Prasad Sarma %Varanasi 1970 %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %@book{Visnuprasadsarma1970, % editor = "Vi\d{s}\d{n}u Pras\={a}da \'{S}arm\={a}", % title = "S\={a}\d{m}khyak\={a}rik\={a}: M\={a}\d{t}har\={a}c\={a}ryaviracita-"M\={a}\d{t}harav\d{r}tti"-sahit\={a}", % publisher = "The Chowkhamba Sanskrit Series Office", % series = "The Chowkhamba Sanskrit Series: a Collection of Rare \& Extraordinary Sanskrit Works no. 296 (Work no. 56)", % address = "Varanasi", % year = "1970",} %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% -------------------------------------------------------------------------------- //.crii.h// saa.gkhyakaarikaa maa.tharav.rttisahitaa sarvavidyaavidhaataaram aadityastha.m sanaatanam/ nato .asmi parayaa bhaktyaa kaapila.m jyotir ii.cvaram//1// kapilaaya namas tasmai yenaavidyodadhau jagati magne/ kaaru.nyaat saa.gkhyamayii naur iha vihitaa pratara.naaya//2// namask.rtya tu ta.m tasya vak.sye j.jaanasya kaara.nam/ hitaaya sarva.ci.syaa.naam alpagranthasamuccayam//3// du.hkhatrayaabhighaataaj jij.jaasaa tadabhighaatake hetau/ d.r.s.te saapaarthaa cen naikaantaatyantato .abhaavaat//1// asyaa aaryaayaa upodghaata.h kriyate --- sthaana.m nimitta.m vaktaa ca .crotaa .crot.rprayojanam/ sambandhaadyabhidhaana.m ca upodghaata.h sa ucyate// iha hi bhagavaan mahar.si.h saa.msiddhikadharmaj.jaanavairaagyai.cvaryasampanno bhagavata.h puraa.napuru.sasyaavataaro jagadanujigh.rk.sayaa prajaapate.h kardamasya putra.h svaayambhuvasya manor duhitari devahuutyaa.m kapilo naama babhuuva/ sa tena gu.napuru.saantaropalabdhiruupe.na j.jaanenaapaarapaara.m didar.ci.sayaa hastaavalambeneva, kaalaahidanda.cyamaanajagata.h sudhaama.nineva, du.ccikitsyasya bhavavyaadher apanayanaaya samyagau.sadheneva, avidyaandhakaarapradhva.msanapradiipeneva, muktimaargavirodhimohav.rk.savivra.ccanaku.thaare.nevaamunaavabodhena sampanno .andhe tamasi majjaj jagad idam adraak.siit/ tad avalokyaasya kaaru.nyam udapaadi/ aho khalv ida.m jagad anaadikaalasambaddha.m nisargaad eva andhe tamasi vartata iti/ athaasau mahaayogii katham asya varaakasya andhe tamasi vartamaanasya vi.cvasyaanugraha.h kaarya iti samutpannakaaru.nyo manasi cintaam aapede/ sa(p.1) eva.m vicintayan aasurisagotra.m braahma.navi.ce.sa.m var.sasahasrayaajinam adhikaari.nam avagatya brahmopade.cavidyayaa atandrito bhuutvaa vaacam ity uvaaca --- "bho bho aasure3 ramase g.rhasthadharme.na" iti/ sa tam uvaaca --- "rame bho" iti/ sa evam ukto munir ii.sadani.spannavivekavairaagyo .ayam iti vyavasya nirgamya bhuuyo .api dvitiiye var.sasahasre puur.ne pratyaagatya tathaivaabhyuvaaca --- "bho bho aasure3 ramase g.rhasthadharme.na" iti/ sa tam uvaaca --- "rame bho" iti/ athaasau mahaayogiindras tathaiva nirgamya t.rtiiye var.sasahasre sampuur.ne abhyetyovaaca --- "bho bho aasure3 ramase g.rhasthadharme.na" iti/ sa tam uvaaca --- "na rame bho" iti/ atha sa bhagavataa ukta.h --- katham iti/ punar aaha aasuri.h --- "du.hkhatrayaabhighaataat" iti/ athaaha kapila.h --- taata utsahase brahmacaryavaasa.m vastu.m yadi tadaamii.saa.m du.hkhatrayaa.naa.m pratiikaara.m vayam upadek.syaama.h/ so .abraviit --- "bhagavan baa.dha.m .cakto .aha.m bhagavataam aade.cam anugantum" iti/ sa eva.m g.rhasthadharmam apahaaya putradaaraadika.m ca, pravrajito bhagavata.h kila kapilaacaaryasya yogina.h praa.naa.h(?) .ci.syo babhuuva/ tatra yadi ka.ccid eva.m bruuyaat --- kuto .asya jij.jaasaa samutpannaa yayaasau gurukulam abhigata iti/ tatraaya.m prativaada.h/ du.hkhatrayaabhighaataaj jij.jaasaa samutpannaa/ kam iha para.m, ki.m yaathaatmya.m, ki.m ni.h.creyasa.m, ki.m k.rtvaa k.rtaartha.h syaam iti matvaasau gurukulam abhigata iti/ tathaa hi --- "tat tapa.h sa japa.h saa dhiis taj j.jaana.m saa ca vaidu.sii/ yato naiva nipaata.h syaad anta.hsa.msaarasaagaram//" iti .crava.naat/ ki.j ca --- ihopapattir mama kena karma.naa kva ca prayaatavyam ito bhavaad iti/ vicaara.naa yasya na jaayate k.sitau katha.m sa dharmaprava.no bhavi.syati// tasmaat samiiciinam ida.m yad asyetijij.jaasaa samudapaadi/ ki.m punas tad du.hkhatraya.m, tad aaha --- aadhyaatmikam, aadhibhautikam, aadhidaivikam/ tatra prathama.m dvividha.m, .caariira.m maanasa.m ca/ tatra .caariira.m vaatapitta.cle.sma.naa.m dehadhaatuunaa.m vai.samyaad yad du.hkham aatmaana.m deham adhik.rtya jvaraatiisaaraadi pravartate/ maanasa.m priyaviyogaad apriyasa.myogaac ca dvividham/ etad aadhyaatmika.m du.hkham abhihitam/ aadhibhautika.m tu bhuutaany adhik.rtya yat pravartate maanu.sapa.cupak.sisariis.rpasthaavaranimittam/ aadhidaivika.m tu divam adhik.rtya yat pravartate .ciito.s.navaatavar.saadikam/ evam etais tribhir du.hkhair abhihatasyaasurisagotrasya braahma.nasya jij.jaasaa samutpannaa/ kva vi.saye?(p.2) tadabhighaatake hetau/ te.saa.m trayaa.naa.m du.hkhaanaam abhighaatako vinaa.cako yo .asau hetus tatra/ taa.m jij.jaasaam aaha/ kim amuuni du.hkhaani vapu.sa.h, aahosvit tadvyatirikto .asti ka.ccid anya.h puru.so yasyemaani trii.ni du.hkhaani jaayante, utaamii.saa.m pratiikaaropaayo .apy asti na vaa/ yady asti tadaanii.m tam evaasthaasyaama.h/ no cet prathamapraav.r.daasaara.m .sa.n.dha[?] ivaamuuni nimiilitanetraa vaya.m so.dhaara.h/ v.r.ccikaadida.s.ta eva vi.sapratiikaaraaya jaa.ggulika.m gave.sayati no vaa vi.sabhavapii.daasaha.h/ evam asahyadu.hkhaabhibhuutasyaasures tadabhighaatake hetau jij.jaasaa samutpannaa/ sa ca samutpannadu.hkhaabhaava.m jij.jaasus tatpratiikaaraku.cala.m bhagavanta.m kapilaacaarya.m .cara.nam abhyupagata.h, aya.m madabhila.sitadu.hkhapratiikaaropaaya.m vak.syatiiti/ nanu du.hkhebhya eva jij.jaasaa samutpannaa katha.m te.saam evaabhaavaaya kaara.natvam upayaati/ na hi janayitriisakaa.caad utpannas tanayas tasyaa eva vyaapaadana.m kurute/ satyam/ iha loke yady asmaad utpadyate tat tasyaapi vipattikaara.na.m d.r.cyate/ yathaa karka.tako .a.cvataro vaa janayitryaa.h samutpannas taam eva vyaapaadayati/ yad vaa yathaa ka.ccid aa.ciivi.sa.h .cu.skat.r.nabahulaprade.ce sthita.h pratisarpa.m d.r.s.tvaa kruddhas tasya mukhani.h.cvaasanirgato vahnis t.r.naani ta.m vaapi sarpa.m dadaaha/ amunaa nyaayena du.hkhebhya eva jij.jaasaa ni.spannaa du.hkhaanaam evaabhaava.m kari.syatiity arthasa.ggati.h/ atrocyate/ d.r.s.te saapaarthaa cet/ ced ity aya.m nipaata.h .ca.gkaayaa.m vartate/ iha loke sakalasamutpannadu.hkhaanaa.m pratiikaaro .asty eva, ki.m tadartha.m kapilopasarpa.neneti bhaava.h/ tam eva hetu.m d.r.s.ta.m dar.cayati/ .caariiraadhyaatmikaanaa.m jvaraatiisaaraadisakalavyaadhiinaa.m santy evaagada.gkaaraa a.s.taa.ggaayurvedavido bhi.saja.h kaaya.calya.calaakaavi.sonmaadakliibajaraakumaaracikitsaanipu.naa.h/ maanasasyaadhyaatmikataapasya pratiikaara.h priyavastusa.myogaad apriyasya duurata.h parihara.naac ca/ aadhibhautikasya tu graamanagaraadikalpanayaa prahaa.nopapatti.h/ aadhidaivikasyaabhivaatayaatapraavara.naavara.naadibhi.h/ atas tadabhighaatakaara.naat ki.m kapilopasarpa.neneti bhaava.h/ tathaa ca laukikaanaam aabhaa.naka.h --- arke cen madhu vindeta kimartha.m parvata.m vrajet/ i.s.tasya liilayaa siddhau ko vidvaan yatnam aa.crayet// atrocyate --- na/ na ity aya.m puurvapak.savaakyani.sedhe/ naiva.m vaacyam ity artha.h/ ekaantaatyantato .abhaavaat/ ekaantato .ava.cya.m tvaduktahetubhir na pratiikaara.h/ yata.c cikitsakaanaa.m suprayuktaagadaanaa.m yathaa.cakti yatataam api kadaacij jantur(p.3) vipadyate kadaacij jiivati/ vaidyag.rhe .api vadhuuputrakalatrabhraat.rpit.rpabh.rtiinaam aparihaaryamara.nadar.canaan naayam aikaantikapratiikaara aadhyaatmikasya/ aparam, atyantato .api naasau pratiikaara.h/ agadena niirujiik.rtaanaam api jvaraadiinaa.m puna.h katipayadivasair utpattidar.canaat/ ata.h sarvathaa aatyantiko .api na d.r.s.ta.h pratiikaara aadhyaatmikadu.hkhaapanayane samartha.h/ vasantaadiinaam apagataanaam api punar aagamanavat/ bhavanti caatra .clokaa.h --- punar daaha.h samutpanna.h punar jaata.c ca vepathu.h/ baadhate ca punar hikkaa jvara.c ca punar aagata.h// anyac ca --- pu.spitaak.sa.h .calaakii ca ku.s.thii kaayacikitsaka.h/ p.rcchanti baalabhi.saja.m katha.m te daarakaa m.rtaa.h// ki.j ca naasti samyagdhaatuparij.jaananipu.natayaa bhai.sajyam/ tathaa hi --- yaani kaani ca muulaani yena kena ca pe.sayet/ yasmai kasmai ca daatavya.m yad vaa tad vaa bhavi.syati// anyac ca --- kaaryaarthijanadravyabhak.sa.naaya, sva.caktikhyaapanaaya ca svalpam api roga.m purastaad vardhayanti bhi.saja.h/ tata.c ca kadaacid asau te.saam evaasaadhyataam aayaati/ tathaa ca --- vaidya vaidya namas tubhya.m k.sapitaa.ce.samaanava/ tvayi vinyastabhaaro .aya.m k.rtaanta.h sukham edhate// evam asau d.r.s.tenaagadaadihetunaa, ekaatanto .ava.cyam, atyantata.h sarvathaa, .caariirasyaadhyaatmikadu.hkhasya na pratiikaara.h/ eva.m maanasasyaapi .cabdaadipriyasa.myogaad api kadaacin na niv.rtti.h/ evam aadhibhautikam apy upaayai.h kadaacid vyapaiti, kadaacic ca neti/ evam aadhidaivikam api kadaacid vyapaiti kadaacic ca na/ ki.j ca vyapagatir api du.hkhasya punarutpaadaad anarthiketi/ asya tu .ci.syasyaikaantika aatyantika.c ca du.hkhavyapagame hetur i.s.ta.h/ tasmaad yukta.m tadartha.m guruupasarpa.nam iti//1// yady eva.m tadaa d.r.s.tavyatireke.naapy aanu.cravika.h .crutipra.niita.h svargaadisaadhanaruupo yaj.jaadir hetur astu/ naakap.r.s.the .api taapatrayaasambhavaat/ tatraikaantikam aatyantika.m vaanu.crave vede .cruuyate/ guru.nokta.m pa.ccaad veda.m .c.r.nvanti .ci.syaa ity anu.cravo veda.h/ tatra bhava aanu.cravika.h/ .crauto yaj.jaadiruupo .aya.m du.hkhatrayapratiikaarahetur ucito .asti/ eva.m hy aaha --- "tarati m.rtyu.m, tarati .coka.m, tarati paapmaana.m, tarati brahmahatyaa.m yo .a.cvamedhena yajate" [.catapathabraahma.na 13/3/1/1] iti/ yac caina.m devaa.h punar apy aahu.h ---(p.4) "apaama somam am.rtaa abhuumaaganma jyotir avidaama devaan/ ki.m nuunam asmaan k.r.navad araati.h kim u dhuurtir am.rta martyasya"// [.rgvedasa.mhitaa 8/48/3] iti/ iha --- .crutaav aikaantikam aatyantika.m ca phala.m .cruuyate/ atraasya vyaakhyaa --- kadaacit kilendro devaan upasthitaan ni.camya ity avocat --- bho bho devatvaad anyad api kim apy asti sukham/ tatas te devaa uucu.h --- naasty anyat sukham/ ata evaasmannivaasasya naaka ity abhidhaanam/ kam iti sukhanaama, tasya ni.sedha.h akam asukha.m tan na iti naakam/ kevala.m sukham eva/ dvau na.jau prak.rtam artha.m gamayata.h/ tata.h praahendra.h --- katham iti/ tatas te uucu.h --- anena hetunaa apaama piitavanta.h/ soma.m yaj.je somarasa.m, tena tatpaanena am.rtaa amaraa abhuuma sampannaa.h/ ki.m ca aganma praaptavanta.h jyoti.h svargam/ anyac ca avidaama jaaniimo devaan/ asmin svarge iyanto devaa iti vidma.h/ kim ity aak.sepe/ nuuna.m ni.ccitam/ asmaan asmaaka.m vibhaktivipari.naama.h/ k.r.navat kartaa/ araati.h .catrur m.rtyu.h/ ki.m vaa dh.rtir jaraa asmaaka.m kari.syati/ am.rtamartyasya am.rtapaayinaa.m martyaanaam iti/ "bahula.m chandasi"[ ] iti vacanavipari.naama.h/ evam anyo .api ya.h soma.m paasyati tasyaikaantiko .ava.cyam aatyantika.h sarvathaa du.hkhatrayaabhighaato bhavi.syati/ ato bruuma.h ki.m pravrajyayaa saa.gkhyaj.jaanena vaa kaarya.m vedokta.m kari.syaama.h/ du.hkhapratiikaara.c ca svargo bhaaviiti vedavaadinaa.m vacanam upa.crutya saa.gkhyaacaaryas tannivaara.naaya svamataprati.s.thaayai ca dvitiiyaam aaryaam aaha --- d.r.s.tavad aanu.cravika.h sa hy avi.cuddha.h k.sayaati.cayayukta.h/ tadvipariita.h .creyaan vyaktaavyaktaj.javij.jaanaat//2// ya e.sa aanu.cravika.h .crauto .agnihotraadika.h svargasaadhanatayaa taapatrayapratiikaarahetur ukta.h, so .api d.r.s.tavad anaikaantika.h pratiikaara.h/ tathaa hi --- "madhyamapi.n.da.m putrakaamaa patnii praa.cniiyaat "aadhatta pitaro garbham"(vaajasaneyisa.mhitaa 2/33) iti mantre.na"[aapastamba.crautasuutra 2/7/14]/ tad eva.m vedavacasaa bahuun pi.n.daan para.h.cataan a.cnaati yaavad eko .api putro na jaayate/ tathaa "pa.cyema .carada.h .cata.m jiivema .carada.h .catam"[.rgvedasa.mhitaa 7/66/16] iti .crutaav aaste/ para.m garbhastho jaatamaatro baalo yuvaapi kumaaro mriyate/ ki.m caanyat --- sa .crauto hetu.h avi.cuddha.h pa.cuhi.msaatmakatvaat/ k.sayayukta.h puna.h paataat/ ati.cayayukta.h tatraapi svaamibh.rtyabhaava.crava.naat/ ukta.m ca ---(p.5) ".sa.t.cataani niyujyante pa.cuunaa.m madhyame .ahani/ a.cvamedhasya vacanaad uunaani pa.cubhis tribhi.h//" pa.cuvadho .agni.s.tome maanu.savadha.h gosavavyavasthaa sautraama.nyaa.m suraapaana.m ra.n.dayaa saha svecchaalaapa.c ca .rtvijaam/ kalpasuutre .anyad apy ak.rtya.m bhuuri kartavyatayopadi.cyate/ "brahma.ne braahma.nam aalabheta k.satraaya raajanya.m marudbhyo vai.cya.m tapase taskara.m naarakaaya viiraha.nam"[taittiriiyabraahma.na 3/4/11, aapastamba.crautasuutra 20/24/8] ityaadi.crava.naat/ ki.j ca --- "yathaa pa.gkena pa.gkaambha.h surayaa vaa suraak.rtam/ bhuutahatyaa.m tathaivemaa.m na yaj.jair maar.s.tum arhati//" [bhaagavatapuraa.na, 1/8/52] "na hi hastaav as.rgdigdhau rudhire.naiva .cuddhyata.h/" "tad yathaasmin loke manu.syaa.h pa.cuun a.cnanti tathaabhibhu.jjata evam amu.smin loke pa.cavo manu.syaan a.cnanti"[.caa.gkhaayanabraahma.na 11/2] iti .cruti.crava.naat/ anyac ca --- "v.rk.saan chitvaa pa.cuun hatvaa k.rtvaa rudhirakardamam/ yaj.jai.c ced gamyate svargo naraka.h kena gamyate//" ity avi.cuddhiyukta.h sarvathaa .crauto du.hkhatrayapratiikaarahetu.h/ atha "apaama somam am.rtaa abhuuma" iti praag uktam/ tatreda.m pratyuttaram/ somapaayinaam api n.rganahu.sendrayayaatiinaa.m bedhabandhaparikle.caa bahuvidhaa.h/ karma.na upabhogaad itare.saa.m patana.m ca/ ekaahaadiinaa.m satraa.naa.m dinaparimaa.navataa.m kaara.naanaa.m parimaa.navad eva svargaadi kaarya.m d.r.s.tam/ kaara.naanugamatvaat kaaryasya/ parimaa.navanm.rtpi.n.daat parimaa.navaan eva gha.ta.h syaat/ evam aanu.cravikaa.naa.m phalaparimaa.natvaat puna.h k.saya.h/ ati.cayayukta.c ca/ yathaa aa.dhyam avalokya daridrasya du.hkha.m syaat, suruupa.m ca viik.sya kuruupasya, praaj.ja.m d.r.s.tvaa muurkhasya, tathaa .cataapsarasa.m svargi.na.m d.r.s.tvaa pa.jcaapsarasas ta.m d.r.s.tvaikaapsaraso du.hkham utpadyate/ evam aya.m d.r.s.tavat/ tad evam anyonyaati.cayaat svarge .api du.hkham avyaav.rttam/ tasmaat/ tadvipariita.h .creyaan/ taabhyaa.m d.r.s.taanu.cravikaabhyaa.m hetubhyaa.m vipariito visad.r.ca aikaantika aatyantiko vi.cuddho .ak.sayo .anantaphala.h kaivalyaan nirati.cayo hetu.h sa .creyaan pra.casya.h/ katha.m punar asau bhavatiity aaha --- vyaktaavyaktaj.javij.jaanaat/ vyakta.m caavyakta.m ca j.ja.c ca te.saa.m(p.6) trayaa.naa.m vij.jaanaad anubhavaat/ bhavati hy asau ava.cya.m phaladaanaad aikaantika.h, prak.rtij.jaanaad aatyantika.h, yamaniyamaadimattvaac chuddha.h, .cariirabhede punar anaave.cyatvaad ak.sayaphala.h/ kaivalyaad anuttaratvaac ca nirati.cayaphalam iti vaakya.ce.sa.h/ tatra vyakta.m buddhyaha.gkaarendriyatanmaatrabhuutabhedaat trayovi.m.catikam/ avyakta.m pradhaanam/ vyaktotpattikaara.nam/ na hy akaara.na.m kaaryam ity asya siddhi.h/ j.ja.h puru.sa.h/ sannidhisattaamaatre.na cumbaka iva lohasya prav.rttikaara.nam/ ata.h pradhaanasya ja.dasya prav.rttihetur ayam astiiti siddhi.h/ etaani pa.jcavi.m.catitattvaani vyaktaavyaktaj.jasa.mj.jaani/ yadvij.jaanaad ava.cya.m sarvathaa taapatraye.na vimucyate//2// nanv amii.saa.m katidhaa pravibhaaga ity atrocyate caturdhaa/ katham iti cet tad ucyate --- muulaprak.rtir avik.rtir mahadaadyaa.h prak.rtivik.rtaya.h sapta/ .so.da.cakas tu vikaaro na prak.rtir na vik.rti.h puru.sa.h//3// muulaprak.rti.h pradhaana.m muulabhuutatvaat/ muula.m saptaanaa.m prak.rtivik.rtiinaam aadir ity artha.h/ prakara.naat prak.rti.h/ prasavadharmakatvaat saa prak.rti.h/ na vik.rtir avik.rtir anyasmaad anutpatte.h/ kaara.nam eva saa na kaaryam ity artha.h/ anutpannatvaad utpaadakatvaac ca/ mahadaadyaas tu sapta prak.rtayo vik.rtaya.c ca/ mahaan aha.gkaara.h pa.jcatanmaatraa.ni ceti sapta prak.rtayo .anye.saa.m kaara.natayaa, vik.rtaya.c ca kaaryatayaa svayam/ tatra vyaktim aaha --- pradhaanaad buddhir iti vik.rti.h, saa ca aha.gkaara.m janayatiiti prak.rti.h/ aha.gkaaro mahata utpanna iti vik.rti.h, tanmaatraa.ni janayatiiti prak.rti.h/ tanmaatraa.ny aha.gkaaraad utpannaaniiti vik.rtaya.h pa.jcaapi, tata.h pa.jcamahaabhuutaani jaayanta iti prak.rtaya.h/ utpannatvaad utpaadakatvaac ca saptamaa.h prak.rtayo vik.rtaya.c ca/ tanmaatraa.ni .cabdaspar.caruuparasagandhaakhyaani/ .so.da.cakas tu punar vikaara eva kaaryatvaat/ na tu tasya prak.rtitvam akaara.natvaat/ tadvyaktim aaha --- vaik.rtikaad aha.gkaaraad utpannaany ekaada.cendriyaa.ni tanmaatrebhya.h pa.jcamahaabhuutaaniiti .so.da.cako .aya.m ga.no vikaaro .anyasmaad utpanno na hi tato .anyad utpadyata ity artha.h/ utpannatvaad anutpaadakatvaac ca/ puru.sas tu punar na prak.rtir anutpaadakatvaat na ca vik.rtir anutpannatvaat/ naivaasau kaara.na.m na ca kaaryam ity artha.h/ evam e.sa prak.rti.h, prak.rtivik.rti.h, vik.rti.h, na prak.rtir na ca vik.rtir itibhedaac caturdhaa prak.rtivik.rtivibhaago .abhihita.h//3//(p.7) e.saa.m vyaktaavyaktaj.jaanaa.m prameyaa.naa.m saadhanaaya pramaa.naany aaha/ pramaa.naprameyapramaat.rpramitikrame.na hi sakalasya siddhir d.r.s.taa/ d.r.s.tam anumaanam aaptavacana.m ca sarvapramaa.nasiddhatvaat/ trividha.m pramaa.nam i.s.ta.m prameyasiddhi.h pramaa.naad dhi//4// d.r.s.tam iti pratyak.saparyaaya.h/ ak.sam indriya.m pratiitya yad utpadyate j.jaana.m tat pratyak.sa.m d.r.s.tam ucyate/ yathaa .crotraadiinaa.m .cabdaadaya.h pa.jcendriyaarthaa.h pa.jcaanaa.m d.r.s.ta.m pramaa.nam/ prathamam ida.m mukhya.m sakalapramaa.naanaam/ yo .artho .amunaa d.r.s.tena saadhayitu.m na paaryate tatraanumaanasyaavakaa.ca.h/ tac ca trisaadhana.m pa.jcasaadhana.m vaa/ tryavayava.m pa.jcaavayavam ity apare/ tac ca trayastri.m.cadaabhaasarahita.m pratyak.saabhaave pratanyate .anumaanam/ kam api hetum anviik.sya tasya heto.h pa.ccaan miiyata ity anumaanam/ yathaa dhuuma.m hetum anviik.sya mahaanasa iva puurva.m vahnidar.canaad agner astitva.m saadhyata ity anumaanam/ pratyak.saanumaanaabhyaa.m yo .artha.h saadhayitu.m na .cakyas tatraaptavacanam/ yathaa svarge .apsarasa.h santi, nandana.m vana.m, tatra vi.ce.saa.h .cabdaadayo vi.sayaa.h, vimaane .adhivaasa iti/ aaptaa raagadve.saadirahitaa brahmasanatkumaaraadaya.h, .crutir veda.h, taabhyaa.m upadi.s.ta.m tatheti.craddheyam aaptavacanam/ nanv arthaapatti.h sambhavo .abhaava.h pratibhaa aitihyam upamaana.m cetiprabh.rtiini santi bahuuni pramaa.naantaraa.ni katham atra trividha.m pramaa.nam iti sa.ggati.h/ atrocyate --- sarvapramaa.nasiddhatvaat/ sarvaa.ni hi pramaa.naani pramaa.natraye .aviruddhaani/ tatra piino devadatto divaa na bhu.gkta ity ukte raatrau bhu.gkta ity artha.h/ saarthaapattir anumaanam eva/ prastha ity ukte catvaara.h ku.davaa iti bodha.h sambhava.h/ so .apy anumaanam eva/ abhaava.c ca praagitaretarapradhva.msaatyantaabhaavabhedaac caturdhaa/ yathaa vriihi.co.sa.nadar.canaan na v.r.s.to deva iti v.r.s.ter abhaava.m saadhayati/ so .apy anumaanabheda.h/ pratibhaa yathaa --- dak.si.nena tu vindhyasya sahyasya tu yad uttaram/ p.rthivyaam aa samudraayaa.m sa prade.co manorama.h// ity ukte tatra .cobhanaa gu.naa.h santiiti pratibhotpadyate/ pratibhaa jaanataa.m j.jaanam/ saapy anumaanam eva/ aitihya.m yathaa --- asmin va.te yak.si.nii prativasati iti janaa vadanti ity ukte, saa vighna.m karoti, dhanaadi yacchatiiti j.jaana.m, tad apy anumaanam eva/ upamaanam --- yathaa gaus tathaa gavaya ity(p.8) apy anumaanam eva/ ki.m ca t.r.sitasyaa.jjalinaa, k.sudhitasya pa.jcaa.gguliyaagaat, p.rthulaak.siprabh.rtidar.canaat durbalasya, tarjaniipa.gkadar.canaat? j.jaanam ityaadyanumaanam eva/ tasmaat tri.sv evaanyad antarbhavatiiti yuktam abhihita.m trividha.m pramaa.nam/ i.s.tam iti abhipretam ity artha.h/ tena pramaa.nena ki.m saadhyam ity aaha --- prameyasiddhi.h pramaa.naad dhi/ yasmaat prameya.m sakala.m pramaa.nena pramiiyate yathaa tulayaa candanaadi, kar.saadinaa gh.rtaadi, prasthaadinaa vaa vriihyaadiityaadivat/ pratyak.saanumaanaagamaa.h pramaa.naani/ prameyaa vyaktaavyaktaj.jaa.h/ pramaataa aatmaa/ tatra trayovi.m.catika.m vyaktam/ avyakta.m pradhaanam/ j.ja.h k.setraj.ja.h/ tad amii.saa.m madhye ki.jcit pratyak.se.naanyad anumaanenetarad aaptaanumaanaabhyaa.m pramiiyate/ tasmaad aacaarye.na bhagavataa yuktam abhihitam --- "prameyasiddhi.h pramaa.naad dhi" iti//4// tatra trividhasya pramaa.nasya p.rthak lak.sa.nam upanyasyate/ prativi.sayaadhyavasaayo d.r.s.ta.m trividham anumaanam aakhyaatam/ tal li.ggali.ggipuurvakam aapta.crutir aaptavacana.m tu//5// vi.saya.m vi.saya.m prati yo .adhyavasaayo netraadiinaam indriyaa.naa.m pa.jcaanaa.m ruupaadi.su pa.jcasu, tat pratyak.sa.m pratipattiruupa.m d.r.s.taakhyam/ anumaana.m trividham/ trisaadhana.m tryavayava.m pa.jcaavayavam ity apare/ tad aakhyaata.m kathitam/ pak.sahetud.r.s.taantaa iti tryavayavam/ pak.sa.h pratij.jaapadam/ yathaa --- vahnimaan aya.m prade.ca.h/ saadhyavastuupanyaasa.h pak.sa.h/ itare pak.saabhaasaa.h pratyak.saviruddhaadayo nava/ triruupo hetu.h/ trairuupya.m puna.h pak.sadharmatva.m sapak.se sattva.m vipak.se caasattvam iti/ atrodaahara.na.m yathaa --- dhuumavattvaad iti/ anye hetvaabhaasaa.h caturda.ca/ asiddhaanaikaantikaviruddhaadaya.h/ saadharmyavaidharmyaabhyaa.m dvividha.m nidar.canam/ yathaa mahaanasam/ itare nidar.canaabhaasaa da.ca/ eva.m trayastri.m.cadaabhaasarahita.m tryavayavam anumaanam/ pa.jcaavayavam ity apare/ tad aaha --- avayavaa.h puna.h pratij.jaapade.canidar.canaanusandhaanapratyaamnaayaa.h/ eva.m pa.jcaavayavena vaakyena svani.ccitaarthapratipaadana.m paraarthapratipaadana.m paraartham anumaanam/ tac ca trividham/ puurvavacche.savat saamaanyatod.r.s.ta.m ca/ tatra vi.ci.s.tameghonnatidar.canaat bhavitrii.m v.r.s.ti.m sambhaavayati/ puurvam iya.m d.r.s.teti puurvavat/ nadiipuuradar.canaad upari v.r.s.to deva iti vaa pratiiti.h/ .ce.savad yathaa --- samudrodakabindu.m praa.cya, .ce.sasya lava.nabhaavo .anumiiyate iti .ce.savat/(p.9) saamaanyatod.r.s.tam --- pu.spitaamradar.canaat/ anyatra pu.spitaa aamraa iti/ punar yathaa --- bahir udyota iti kenaapy ukta.m, tatraapare.naapy uktam/ candra udito bhavi.syatiity arthasa.ggati.h/ tal li.ggali.ggipuurvakam iti/ li.ggena trida.n.daadidar.canenaad.r.s.to .api li.ggii saadhyate nuunam asau parivraa.d asti yasyeda.m trida.n.dam iti/ aapta.crutir aaptavacana.m tu/ t.rtiiya.m pramaa.nam/ aaptaa brahmaadaya aacaaryaa.h, .crutir vedas tad etad ubhayam aaptavacanam/ aapti.h saak.saadarthapraaptir yathaarthopalambha.h tayaa vartata ity aapta.h saak.saatk.rtadharmaa yathaarthaaptyaa .crutaarthagraahii tad uktam aaptavacanam/ tatraapi prasiddhilak.sa.naagu.nayogaat tisra.h .cabdav.rttaya.h/ tatra lak.sa.naatraividhyam/ jahallak.sa.naajahallak.sa.naa jahadajahallak.sa.naa cetyaadi pramaa.na.caastre.su bahutara.h prapa.jca aaste/ tatra prakraantam eva taavad abhidhiiyate bhagavata.h kapilasya matam/ aagamo hy aaptavacanam aapta.m do.sak.sayaad vidu.h/ k.sii.nado.so .an.rta.m vaakya.m na bruuyaad dhetvasambhavaat// svakarma.ny abhiyukto yo raagadve.savivarjita.h/ puujitas tadvidhair nityam aapto j.jeya.h sa taad.r.ca.h// tad evam etat trividha.m pramaa.nam//5// tad eva.m vyaktaavyaktaj.jaakhyasya pratyak.saaditrividhapramaa.ne.su kena kasya siddhi.h syaat iti/ atrocyate --- saamaanyatas tu d.r.s.taad atiindriyaa.naa.m pratiitir anumaanaat/ tasmaad api caasiddha.m parok.sam aaptaagamaat saadhyam//6// atra pradhaanapuru.saav atiindriyau tayo.h saamaanyatod.r.s.taad anumaanaat siddhi.h/ yasmaan mahadaadi li.gga.m trigu.na.m d.r.s.tvaa kaarya.m tatkaara.nam ad.r.s.tam apy asti trigu.na.m ceti saadhyate pradhaanam/ na hy asata.h sadutpatti.h syaad iti/ na ca kaara.naasad.r.ca.m kaarya.m syaad iti/ vyakta.m tu pratyak.se.naiva saadhitam iti tadarthe na prayatna.h/ yasmaaj ja.dam api pradhaana.m prasuutikriyaayaa.m pravartate tasmaad asti lohasya calanakriyaa.caktihetucumbakavad ava.cya.m puru.sa iti j.jasiddhi.h//6// nanu pratyak.se.na yo .artho nopalabhyate sa sarvathaa naastiiti mata.m sa.ggacchate/ yathaa dvitiiyam anii.cvara.cira.h, t.rtiiyo baahu.h, .ca.cavi.saa.naadayo(p.10) vaa/ eva.m pradhaanapuru.sau nopalabhyete tasmaat taav api na sta ity aa.ca.gkaaniraasaayaaha --- atiduuraat saamiipyaad indriyaghaataan mano.anavasthaanaat/ sauk.smyaad vyavadhaanaad abhibhavaat samaanaabhihaaraac ca//7// iha loke sataam apy arthaanaam a.s.tadhaa nopalabdhi.h/ tathaa hi dar.cayati --- yathaa sataam api devadattavi.s.numitrayaj.jadattaanaa.m de.caantaragataanaam atiduuraan nopalabdhi.h/ tat ki.m te na santi/ yathaa vaa cak.sur atisaamiipyaat kajjala.m nopalabhate/ tat kim ida.m naasti/ yathaa badhiraandhau .cabdaruupe nopalabhete/ tat ki.m te na sta.h/ anavasthitacittau raajaanam api yaanta.m na pa.cyati/ tat kim asau na gata.h/ dhuumo.smatru.tiniihaaraparamaa.navo nopalabhyante/ tat kim amii.saam abhaava.h/ ku.dyena vyavahita.m nopalabhyate/ tat ki.m naasti/ suuryaaditejasaabhibhuutaanaa.m grahanak.satrataarakaadiinaam anupalambhaat te.saa.m kim abhaava.h .cakyate parikalpayitum/ mudgaraa.cikuvalayaamalakamauktikakapotaadinikurambe k.sipta.m samaana.m yadi nopalabhyate tad avedam iti/ tat ki.m naasti/ evam a.s.tadhaa sataam apy anupalambho .abhihita.h/ idaaniim asataa.m caturdhaa bhavati/ tatrocyate --- praakpradhva.msetaretaraatyantaabhaavabhedaat/ tatra m.rtpi.n.de gha.ta.h praag utpatter nopalabhyata iti praagabhaava.h/ pradhva.msaabhaavo yathaa mudgaraabhighaataat pradhvasto gha.to nopalabhyate/ itaretaraabhaavo yathaa a.cve gotvam, gavi a.cvatvam/ atyantaabhaavo yathaa dvitiiyam anii.cvara.cira.h, t.rtiiyo baahu.h, .ca.cavi.saa.naadayo vaa/ evam iya.m dvaada.cadhaa anupalabdhi.h/ sataam a.s.tadhaa hy asataa.m caturdhaa/ eva.m pradhaanapuru.saav api santau nopalabhyete//7// tad amii.saa.m madhye kena hetunemau nopalabhyete/ tad ucyate --- sauk.smyaat tadanupalabdhir naabhaavaat kaaryatas tadupalabdhi.h/ mahadaadi tac ca kaarya.m prak.rtiviruupa.m saruupa.m ca//8// tasya pradhaanasyaanupalabdhir anavagama.h sauk.smyaat hetor naabhaavaat/ suuk.sma.m pradhaana.m .cabdaadyalak.sa.natvaat paramaa.nvaadivat/ na punar eva.m, yan naasti pradhaanam ato nopalabhyate/ ki.m tu asti pradhaana.m nopalabhyate sauk.smyaat paramaa.nvaadivat/ tarhi katham upalabhyata iti/ atraaha --- kaaryatas tadupalabdhi.h/(p.11) kaarya.m d.r.s.tvaa kaara.nam anumeya.m va.tadhaanyavat/ yathaa va.tadhaanya.m kaara.na.m va.ta.m kaaryam aalokyaanumiiyate/ eva.m sad eva pradhaana.m kaara.na.m mahadaade.h sata.h kaaryaad anumiiyate/ na hy asata.h sadutpattir bhavatiiti/ mahadaadi mahaana ha.gkaara.h pa.jcatanmaatraa.ni ekaada.cendriyaa.ni pa.jca mahaabhuutaani ceti trayovi.m.catikam/ etan mahadaadi kaarya.m trigu.na.m d.r.s.tvaanumiiyate --- asti pradhaanam api trigu.na.m kaara.na.m yasyeda.m trigu.na.m kaaryam iti/ ki.m caanyat/ tac ca kaarya.m prak.rtiviruupa.m saruupa.m ca/ pradhaanaad visad.r.ca.m sad.r.ca.m cety artha.h/ santi te hetavo yair etat pradhaana.m visad.r.ca.m sad.r.ca.m ca/ yathaa loke putra.h pitu.h sad.r.co visad.r.ca.h syaat yadi ruupe.na tadaa na gu.nai.h, yadaa gu.nais tadaa na ruupe.neti yaavat/ taa.m.c ca hetuun upari.s.taad vak.syaama.h//8// ti.s.thatu taavad etat/ anyat p.rcchaama.h --- kim etan mahadaadi praag utpatte.h pradhaane sat jaayate, utaasat sambhavati/ atraacaaryaa.naa.m vipratipattir ata.h sa.m.caya.h/ atra vai.ce.sikaa vipratipannaa asata.h sad bhavatiiti manyante/ m.rtpi.n.de hi praag utpatter gha.to naastiiti vyavasitaaste/ asti naastiiti varaakaa jiivakaa.h/ naivaasti na ca naasti/ e.sa bauddhaanaa.m pak.sa.h/ evam anyonyavirodhavaadi.su dar.ci.su ko naama ni.ccaya.h/ tad ucyate/ tatra taavat sadasadvaadino jiivakaa.h svavacanavirodhenaiva nirastaa.h/ yadi sat tadaasan na bhavati/ utaasat tadaa sadbhaavo na/ yata.h sadasator ekatra virodhaat/ atra d.r.s.taanto yathaa devadatto m.rto jiivati cetivat/ bauddhaanaa.m tu naasti na ca naastiiti pak.saparigrahaabhaavaat tai.h saha sa.jjalpa eva na yujyate/ vai.ce.sikaa.naa.m tu asata.h sad bhavatiiti mataprati.sedhaaya ucyate --- asadakara.naad upaadaanagraha.naat sarvasambhavaabhaavaat/ .caktasya .cakyakara.naat kaara.nabhaavaac ca sat kaaryam//9// iha loke sad eva sad bhavati/ asata.h kara.na.m naasti/ yadi syaat tadaa sikataabhyas taila.m, kuurmaromabhya.h pa.tapraavara.nam, vandhyaaduhit.rbhruuvilaasa.h, .ca.cavi.saa.na.m, khapu.spa.m ca syaat/ na caasti tasmaad anumiiyate pradhaane praag utpatter mahadaadikam asty eva/ upaadaanagraha.naat/ iha loke yo yenaarthii sa tadupaadaanagraha.na.m karoti/ tannimittam upaadatte/ tad yathaa dadhyarthii k.siirasyopaadaana.m kurute/ yadi caasatkaarya.m syaat tadaa dadhyarthii udakasyaapy upaadaana.m kuryaat, na ca kurute, tasmaat pradhaane mahadaadi kaaryam astiiti/ ki.m ca sarvasambhavaabhaavaat/ iha loke yad yasmin vidyate tasmaad eva tad utpadyate/ yathaa tilebhyas taila.m, dadhno gh.rtam/ yadi saasatkaarya.m syaat tadaa sarva.m(p.12) sarvata.h sambhavet tata.c ca t.r.napaa.msuvaalukaadibhyo rajatasuvar.nama.nimuktaapravaalaadayo jaayeran/ na ca jaayante/ tasmaat pa.cyaama.h sarvasambhavaabhaavaad api mahadaadi kaarya.m pradhaane sad eva sad bhavatiiti/ ata.c caasti --- .caktasya .cakyakara.naat/ iha loke .cakta.h .cilpii kara.naadikaara.nopaadaanakaalopaayasampanna.h .cakyaad eva .cakya.m karma aarabhate naa.cakyam a.cakyaat/ tad yathaa --- .cakta.h kumbhakaara.h .cakyaad eva m.rtpi.n.daat .cakyada.n.dacakrasuutrodakavidalatalaadibhi.h sampanno gha.ta.caraavoda.jcanaadiiny aarabhamaa.no d.r.s.ta.h/ na ca ma.nikaadi, a.cakyatvaat taavataa pi.n.dena tasya/ yadi puna.h kara.naniyamo na syaad a.cakyaad apy a.cakyam aarabhyeta/ tasmaat sat kaarya.m syaan naasat/ ki.m ca --- kaara.nabhaavaac ca/ kaarya.m sad eva syaat/ iha loke yallak.sa.na.m kaara.na.m tallak.sa.na.m kaarya.m syaat/ yathaa kodravebhya.h kodravaa.h, vriihibhyo vriihaya.h syu.h/ yadi caasatkaarya.m syaat tadaa kodravebhya.h .caaliinaam api ni.spatti.h syaat/ na ca bhavati/ tasmaat kaara.nabhaavaad api pa.cyaama.h pradhaane mahadaadi kaaryam astiiti/ saadhitam evam etai.h pa.jcabhir hetubhi.h sat kaaryam/ "sad eva somyedam agra aasiid ekam evaadvitiiya.m taddhaika aahur asad evedam agra aasiit" ity aarabhya "sattveva somyedam agra aasiit" [chaandogyopani.sad 6/2/1-2] iti .crute.h//9// tatra yad ukta.m puurvasyaam aaryaayaa.m "prak.rtiviruupa.m saruupa.m ca" iti/ tatsaadharmyavaidharmyapratipaadanaaya idam aarabhyate --- hetumad anityam avyaapi sakriyam anekam aa.crita.m li.ggam/ saavayava.m paratantra.m vyakta.m vipariitam avyaktam//10// hetumad iti/ yasyotpattikaara.nam asti tad dhetumat/ hetur apade.co nimitta.m prak.rti.h kaara.nam ity anarthaantaram/ pradhaanasyaite paryaaya.cabdaa.h/ tasmaat pradhaanena hetunaa sakaara.nam ida.m mahadaadibhuutaparyanta.m trayovi.m.catika.m li.ggam/ tathaa hi --- mahad buddhitattva.m tatpradhaanena hetumat/ tenaaha.gkaaro .amunaikaada.cendriyaa.ni tanmaatraa.ni ca/ tai.c ca bhuutaaniiti sarvam eveda.m parasparahetumat/ atha ca dvividho hetu.h kaarako j.jaapaka.c ca/ tatra pradhaanabuddhyaha.gkaaratanmaatralak.sa.na.c caturvidha.h kaaraka.h/ viparyayaa.caktitu.s.tisiddhyanugrahabhedaat pa.jcadhaa j.jaapaka.h/ tad dvividhenaapi hetunaa yukta.m hetumad ida.m siddham/ ki.m ca --- anitya.m pralaya.m gacchati/ yasmaad utpattimat tasmaad anityam/ akaara.navan nityam iti nityasya lak.sa.nam/ tadvipariitam idam ato .anityam/ tad yathaa --- m.rtpi.n.daad utpanno gha.ta.h sa caanityo d.r.s.ta.h/ eva.m mahadaadi pradhaanaad utpanna.m(p.13) tasmaad anitya.m tasminn eva ca liiyate/ tathaa hi --- pradhaane buddhis tasyaam aha.gkaaras tasminn indriyaa.ni tanmaatraa.ni ca te.su bhuutaani pralayakaale liiyante/ tasmaad anityam/ ki.j ca --- avyaapi asarvagatam/ yathaa pradhaanapuru.sau sarvagatau na tathedam ity artha.h/ ida.m hi yasminn eva prade.ce .avasthita.m tasminn eva vartate/ ki.m ca --- sakriyam/ yasmaat sa.msara.nakaale mahadaadi kaarya.m suuk.sma.cariiram aa.critya sa.msarati tasmaat sakriyam/ ki.m ca --- anekam bahuvidha.m trayovi.m.catiprakaarakam/ itarac ca --- aa.critam/ yad yasmaad utpadyate tat tadaa.critam/ buddhi.h pradhaanam aa.critaa, taa.m caaha.gkaara.h, ta.m cendriyaa.ni tanmaatraa.ni ca, taani mahaabhuutaany aa.critaani/ evam aa.critam/ laya.m gacchatiiti li.ggam/ saavayavam iti/ avayantiity avayavaa yathaa pi.n.dasya hastapaadaadyaa.h/ .cabdaspar.carasaruupagandhaadyavayavasampanna.m vyaktam/ ki.m ca --- paratantram paraadhiinam/ yathaa pitari jiivati putro na svatantra eva.m vyaktam/ pradhaanatantraa buddhi.h, buddhitantro .aha.gkaara.h, aha.gkaaratantraa.ni indriyaa.ni tanmaatraa.ni ca, tanmaatratantraa.ni mahaabhuutaaniiti/ eva.m paratantram/ vyaktam uktam/ etadvipariitalak.sa.nam avyaktam/ ahetumat anutpannatvaat/ nityam akaara.navattvaat/ vyaapi sarvagatatvaat/ aabrahmastambaparyanta.m puru.savad vyaapya pradhaanam avasthitam/ ni.skriya.m sarvavaapakatvaat/ eka.m sarvakaara.natvaat/ anaa.crita.m prabhavi.s.nutvaat/ ali.ggam anutpattikatvaat/ niravayavam amuurtatvaat/ svatantra.m sarvotpattikaara.natvaat//10// evam anayaaryayaa vyaktaavyaktayor vaidharmyam abhihitam/ saadharmyam ucyate --- trigu.nam aviveki vi.saya.h saamaanyam acetana prasavadharmi/ vyakta.m tathaa pradhaana.m tadvipariitas tathaa ca pumaan//11// trigu.na.m vyakta.m mahadaadi/ pradhaanam api trigu.nam/ kaara.naanugatatvaat kaaryasya/ yathaa k.r.s.natantu.h kaara.na.m pa.ta.h kaaryam api k.r.s.nam eva bhavati/ trigu.nena kaarye.naasya kaara.nam api trigu.na.m bhavatiiti pradhaana.m saadhyate/ ki.m caanyat --- aviveki vyaktam/ amii gu.naa ida.m vyaktam iti vivektu.m na paaryate, tathaa pradhaanam api ida.m pradhaana.m amii gu.naa iti na .cakyate p.rthak kartum/ ki.m ca --- vi.sayo vyakta.m mahadaadi/ sukhadu.hkhamohatayaa bhogya.m tat puru.sasya/ sa hi tasya bhoktaa/ tathaa pradhaanam api sarvapuru.saa.naa.m k.setraj.jaanaa.m bhogyam/ saamaanya.m vyaktam/ ga.nikaavat sarvapuru.saa.naam/ tathaa pradhaanam(p.14) api/ acetana.m vyaktam/ sukhadu.hkhamohaan na cetayati/ tathaa pradhaanam api/ prasavadharmi vyaktam/ buddher aha.gkaaras tata indriyaa.ni tanmaatraa.ni ca tebhyo bhuutaani jaayante/ eva.m pradhaanam api buddhi.m prasuuyate/ uktam ida.m vyaktaavyaktayo.h saadharmyam/ idaanii.m "tadvipariitas tathaa ca pumaan" ity ukta.m, tat pratipaadayati/ taabhyaa.m vyaktaavyaktaabhyaa.m vipariita.h/ tayor yat saadharmya.m "trigu.nam aviveki vi.saya.h saamaanyam acetana.m prasavadharmi" ity uktam/ tato .asau vipariito vidharmii/ agu.no vivekii, avi.sayo .asaamaanya.h, cetano .aprasavadharmii ceti/ vaidharmyam abhidhaaya saadharmyam aaha --- tathaa ca pumaan iti/ "hetumad anityam avyaapi sakriyam anekam aa.crita.m li.ggam/ saavayava.m paratantra.m vyakta.m vipariitam avyaktam"// (saa.gkhyakaarikaa 10) ity uktam/ tad yathaa vyaktaad visad.r.ca.m pradhaana.m tathaa pradhaanasadharmaa puru.sa.h/ tathaa hi ahetumaan nityo vyaapii ni.skriya eko .anaa.crito .ali.ggo niravayava.h svatantra iti//11// tatra trigu.na vyaktam avyakta.m ca nirgu.na.h puru.sa ity uktam/ kimaatmakaa gu.naa ity atrocyate --- priityapriitivi.saadaatmakaa.h prakaa.caprav.rttiniyamaarthaa.h/ anyo .anyaabhibhavaa.crayajananamithunav.rttaya.c ca gu.naa.h//12// tatraaya.m samaasa.h/ priiti.c caapriiti.c ca vi.saada.c ca te aatmaa svaruupa.m ye.saa.m gu.naanaa.m te bhavanti priityapriitivi.saadaatmakaa.h/ te.saa.m lak.sa.nam ucyate/ tatra priityaatmaka.m sattvam/ aatma.cabda.h svabhaave vartate/ kasmaat? sukhalak.sa.natvaat/ yo hi ka.ccit kvacit priiti.m labhate tatra aarjavamaardavasatya.caucahriibuddhik.samaanukampaaj.jaanaadi ca tat sattva.m pratyetavyam/ apriityaatmaka.m raja.h/ kasmaat? du.hkhalak.sa.natvaat/ yo hi ka.ccit kadaacit kvacid apriitim upalabhate tatra dve.sadrohamatsaranindaastambhotka.n.thaanik.rtiva.jcanaabandhavadhacchedanaani ca tad raja.h pratyetavyam/ vi.saadaatmaka.m tama.h/ kasmaat? mohalak.sa.natvaat/ yo hi ka.ccit kadaacit kvacin moham upalabhate, tatraaj.jaanamadaalasyabhayadainyaakarma.nyataanaastikyavi.saadasvapnaadi ca tat tama.h pratyetavyam/(p.15) ki.m caanyat --- prakaa.caprav.rttiniyamaarthaa.h/ prakaa.ca.c ca prav.rtti.c ca niyama.c ca te arthaa ye.saa.m tathoktaa.h/ tatra prakaa.cayitavyam iti sattvasya, pravartitavyam iti rajasa.h, niyantavya.m sa.mhartavyam iti tamasa.h/ ki.m caanyat --- anyonyaabhibhavaa.crayajananamithunav.rttaya.c ca gu.naa.h/ tatraapi samaasa.h/ anyonyaabhibhavaa.c ca anyonyaa.crayaa.c ca anyonyajananaa.c ca anyonyamithunaa.c ca ye.saa.m gu.naanaam anyonyav.rttaya.c ca vidyante tathoktaa.h/ ca.cabda.h samuccaye dra.s.tavya.h/ priityaadaya.c ca taavat praagabhihitaa.h/ anyonyaabhibhavaa.c ceti rajastamasor abhibhavaat .caantaa v.rttir utpadyate sattvasya dharmaadyaa/ sattvatamasor abhibhavaad rajaso ghoraa v.rttir utpadyate adharmaadyaa/ sattvarajasor abhibhavaat tamaso muu.dhaa v.rttir utpadyate aj.jaanaadyaa/ ki.m caanyat --- anyonyaa.crayaa.c ca gu.naa.h/ sattva.m hi prav.rttiniyamaav aa.critya prakaa.cayati/ raja.h prakaa.caniyamaav aa.critya pravartayati/ tama.h prakaa.caprav.rttii aa.critya niyamayati/ trida.n.davi.s.tambhavad amii veditavyaa iti/ ki.m caanyat --- anyonyajananaa.c ca gu.naa.h/ anyonya.m janayanti/ kadaacit sattva.m rajastamasii janayati/ kadaacit tama.h sattvarajasii janayati/ yathaa saparikarakumbhakaaraadhi.s.thito m.rtpi.n.do gha.ta.m janayati tadvaj janayanti/ anyonya.m bodhayantiity etat pratig.rhyate/ yathaa devadattayaj.jadattau paraspara.m bodhayata/ eva.m buddhisthaa gu.naa.h sattvarajastamaa.msi paraspara.m bodhayanti/ evam anyonyajanakaa gu.naa.h/ ki.m caanyat --- anyonyamithunaa.c ca gu.naa.h/ aviyogakadharmatvaat/ eva.m hy aahu.h --- "rajaso mithuna sattva.m sattvasya mithuna.m raja.h/ ubhayo.h sattvarajasor mithuna.m tama ucyate//" (deviibhaagavatapuraa.na 3/50) ki.m caanyat --- anyonyav.rttaya.c ca gu.naa.h/ anyonyasya v.rtti.m janayanti/ yathaa kaacit strii nayavinayavilaasaliilaavatii bhartur aatmano bandhuvargasya ca priiti.m janayati/ saiva sapatnii.su du.hkhamohau janayati/ eva.m sattvena striibhuutena rajasas tamasa.c ca v.rttir janitaa/ evam anye.sv api yojyam//12//(p.16) atraaha --- na khalu sattvarajastamaa.msi jaatyantaraa.ni/ kuta.h/ svabhaave.sv avasthaanaat/ iha khalu ruupayauvanadaak.si.nyamatisaadhutvasm.rtyugrabhaavaabhaavaliilaavilaasasampannaa strii sattvasya ruupam upadi.cyate/ saa ca bhartu.h sukhaavahaa bhavati, sapatniinaa.m du.hkhaaya raagi.naa.m mohaaya ca/ tathaa k.satriyaa du.hkhaprahara.nak.rtaaparaadhaa.m dasyusenaam abhinighnatii rajaso ruupam ity upadi.cyate/ tena ca dasyubhir upadrutaanaa.m daaryamaa.naanaa.m sukhaavahaa bhavati/ dasyuunaa.m du.hkhaaya mohaaya ca/ tathaa ghanaaghano mahaak.r.s.no meghas toyaadhmaato .avalambii grasamaana iva nabho bhuumi.m caabhivardhamaana.h sabalaaka.h savidyudgambhiirastanitas tamaso ruupam ity upadi.cyate/ sa ca kar.sakaa.naa.m sajjiik.rtabiijopakara.naanaa.m sukho bhavati/ sa evaanaacchaadita.cara.naanaam anupaarjitabhaktasnehalava.naanaam apragu.nitat.r.nakaa.s.thaanaa.m pro.sitavadhuunaa.m ca du.hkho muu.dha.c ca/ tad evam avasthitasvabhaavatvaad eka.m sattvarajastamaa.msi/ atrocyate jaatyantaraa.ny amuuni trii.ni/ lak.sa.nap.rthaktvavyavasthaanaat/ katham iti cet tad ucyate --- sattva.m laghu prakaa.cakam i.s.tam upa.s.tambhaka.m cala.m ca raja.h/ guru vara.nakam eva tama.h pradiipavac caarthato v.rtti.h//13// atra yat puurvasyaam aaryaayaam abhihita.m sattvalak.sa.na.m tal laghutvaprakaa.cakalak.sa.na.m ca/ yadaa sattvam utka.ta.m bhavati devadatte tadaa laghuuny a.ggaani, vi.cuddhaaniindriyaa.ni svavi.sayagraha.nasamarthaani bhavanti/ tadaa mantavyam adya me sattvam utka.tatvena vartate/ i.s.ta.m ca svaruupasaadhanahetutvaat/ upa.s.tambhaka.m cala.m ca raja.h/ upa.s.tambhaka.m prerakamunnaa.dir ity artha.h/ yathaa mattav.r.so v.r.sa.m d.r.s.tvaa uddhato bhavati tadvat/ athavaa garva.c calaa kriyety artha.h/ eva.m yasmin devadatte yaj.jadatte vaa raja utka.ta.m bhavati sa kalaha.m m.rgayate/ ki.m caanyat calacitta.c ca bhavati graama.m gacchaami striya.m kaamaye tapa.h karomi ityaadi/ eva.m nityam utsukamanaa bhavati/ etad rajolak.sa.nam/ tama aaha --- guru vara.nakam eva tama.h/ yad gurutvam aavara.natva.m caasti tat tama.h/ yadaa guruu.ny a.ggaani bhavanti/ indriyaa.ny alasaani svavi.sayagraha.naasamarthaani bhavanti/ tadaanii.m mantavyam etat tama utka.tatvena vartata iti/ tasmaaj jaatyantaraa.ny eva sattvarajastamaa.msi/ yat punar abhyadhaayi --- strii k.satriyaa megha.c ceti/ atra traye .api bruuma.h/ sattva.m rajastamasii aa.critya svena ruupe.naa.ggaa.ggibhaava.m gacchati/ tasyaapakaaraad du.hkham utpadyate/ eva.m rajastamasii yojye/ parasparaviruddhaanaa.m gu.naanaa.m katham ekaa v.rttir bhavatiity atraaha --- parasparaviruddhaa.h(p.17) .catravo na hy ekam artha.m kurvanti/ ime ca gu.naa.h parasparaviruddhaa api puru.saartha.m kurvanti/ kuta.h/ pradiipavac caarthato v.rtti.h/ pradiipena tulya.m pradiipavat/ arthata.h kaaryava.caat/ parasparaviruddhaanaam apy amii.saa.m v.rttir d.r.s.taa/ yathaa tailaagnivarttikaasa.myogaat parasparaviruddhaa api padaarthaa.h sa.mhatya ekam artha.m prakaa.caruupa.m ni.spaadayanty eva.m gu.naa api parasparaviruddhaa.h sa.mhatya puru.saartha.m kurvanti//13// atraaha --- ayam antara.h pra.cno hi/ yad ukta.m puurvasyaam aaryaayaa.m "trigu.nam aviveki vi.saya.h saamaanyam acetana.m prasavadharmi/ vyaktam --- "tat katham eva.m j.jaayate .avyaktam api trigu.natvaadiyuktam/ atrocyate --- avivekyaadi.h siddhas traigu.nyaat tadviparyayaabhaavaat/ kaara.nagu.naatmakatvaat kaaryasyaavyaktam api siddham//14// yo .apy ayam avivekyaadir ga.na.h prasavadharmyanta.h sa vyakte .api siddho .avyakte .api siddha.h/ katha.m gamyate/ traigu.nyaat/ yat trigu.na.m tad aviviktam, yad avivikta.m tad vi.saya.m, yad vi.saya.m tat saamaanya.m, yat saamaanya.m tad acetanam, yad acetana.m tat prasavadharmi/ tasmaad avivekyaadir gu.nas traigu.nyaad eva siddha.h/ tadviparyayaabhaavaat/ iha hi yatra tantavas tatraiva pa.ta.h yatra pa.tas tatraiva tantava.h, yas tantuun pa.cyati sa pa.ta.m pa.cyati, yo vaa pa.ta.m pa.cyati sa tantuun pa.cyati/ evam eva tantupa.tayor iva vyaktaavyaktayo.h sambandha.h/ duure hi pradhaana.m sannik.r.s.te vyaktam/ yo hi vyakta.m pa.cyati sa caavyaktam api pa.cyati/ yo vaa yogii pradhaana.m pa.cyati sa vyaktam api pa.cyati/ tasmaad viparyayaabhaavaad avivekyaadiga.nena siddham avyaktam/ ita.c ca siddham/ kaara.nagu.naatmakatvaat kaaryasyaavyaktam api siddham/ kaara.nasya gu.naa.h kaara.nagu.naas te aatmaa svabhaavo yasya tadbhaava.h kaara.nagu.naatmakatvam/ aatma.cabda.h svabhaave vartate/ kaara.nagu.nasvabhaavatvaat kaaryasya/ iha loke yadaatmaka.m kara.na.m tadaatmakam eva kaaryam api bhavati/ kaara.naanugatatvaat kaaryasya/ yathaa ka.tunimbav.rk.saat ka.tur eva raso bhavati madhuraac ca madhuro draak.saadirasa.h/ tasmaad avivekyaadiga.nena siddham avyaktam/ tatra yad ukta.m bhavataa tat(p.18) katham eva.m j.jaayate avyaktam avivekyaadiga.nena yuktam iti tad evam eva tribhir hetubhi.h pratipaaditam/ atraaha --- iha loke yan na vidyate tan naasti/ yathaa dvitiiyam anii.cvara.cira.h, t.rtiiya.h paa.ni.h, .ca.cavi.saa.na.m, vandhyaaputrikaabhruuvilaasaadayo vaa/ naiva taavat pradhaanapuru.saav upalabhyete, tau katha.m hi sta iti gamyate/ himavata upalaga.naparimaa.na.m nopalabhyate/ ki.m tan naasti? eva.m pradhaanapuru.saav anupalabhyamaanaav apy upalabhyete hetubhi.h/ taa.m.c ca hetuun upari.s.taad vak.syaama.h//14// ta ucyante --- bhedaanaa.m parimaa.naat samanvayaac chaktita.h prav.rtte.c ca/ kaara.nakaaryavibhaagaad avibhaagaad vai.cvaruupyasya//15// asti pradhaanam/ kuta.h? bhedaanaa.m parimaa.naat/ loke yatra kartaasti tasya parimaa.na.m d.r.s.tam/ yathaa kulaala.h parimitaat m.rtpi.n.daat parimitam eva gha.ta.m kurute prasthagraahakam aa.dhakagraahaka.m vaa/ eva.m vyakta.m parimitam/ ekaa buddhir eko .aha.gkaara.h pa.jca tanmaatraa.ni ekaada.cendriyaa.ni pa.jca mahaabhuutaani iti trayovi.m.catikam/ evam etat parimita.m vyakta.m d.r.s.tvaanumaanena saadhayaamo .asty asya kaara.na.m pradhaana.m yad vyakta.m parimitam utpaadayati/ yadi ca pradhaana.m kaara.na.m na syaan ni.sparimaa.nam ida.m vyakta.m syaat/ asti caasya parimaa.na.m tasmaad asti pradhaanam/ ita.c caasti samanvayadar.canaat/ kasya samanvayaat? bhedaanaam eva/ asmaad eva kaara.naac .cakalakapaalamaatrasamastasamanvaya.h/ bhuu.sa.naadiin d.r.s.tvaa tattvena dar.cayati/ saamaanyaprakara.naal lokabhedaanaam ekaikajaatisamanvayo d.r.s.ta.h/ te.saa.m dharmo .anvaya.h, tasmaat samanvayadar.canaat pa.cyaamo .asti pradhaana.m kaara.nam iti/ ita.c caasti --- .caktita.h prav.rtte.c ca/ iha yo yasminn arthe .cakta.h sa tasminn eva pravartate/ tad yathaa kumbhakaaro gha.tagha.tikaa.caraavoda.jcavaadikara.ne .cakta.h/ ata.h saadhayaama.h pradhaanasyaapy asti .caktir yayaa .caktyaa vyaktam utpaadayati/ saa ca .caktir niraa.crayaa na bhavati/ tasmaad asti pradhaana.m yatra .caktir avati.s.thate/ ita.c caasti --- kaara.nakaaryavibhaagaat/ karotiiti kaara.nam, kriyata iti kaarya.m, tayor vibhaagas tasmaat/ tad yathaa m.rtpi.n.da.h kaara.na.m gha.ta.h kaaryam/ sa eva(p.19) hi madhuudakapaya.hprabh.rtiinaa.m dhaara.ne samartho na tu m.rtpi.n.da.h/ eva.m vyaktaavyaktayor vibhaaga.h/ anyad vyakta.m mahadaha.gkaaratanmaatrendriyamahaabhuutaparyanta.m, tac ca kaaryam/ anyac ca avyakta.m pradhaana.m vipariita.m kaara.nam iti/ tasmaad asti pradhaanam/ ita.c caasti --- avibhaagaad vai.cvaruupyasya/ na vibhaago .avibhaaga.h/ vi.cvaruupasya bhaavo vai.cvaruupyam/ bahuruupam ity artha.h/ tasya/ trailokya.m pa.jcasu mahaabhuute.sv avibhaaga.m gacchati/ pa.jcamahaabhuutaani tanmaatre.sv avibhaaga.m gacchanti/ pa.jcatanmaatraa.ny ekaada.cendriyaa.ni caaha.gkaare/ aha.gkaaro buddhau/ saa ca pradhaane/ ittha.m trayo lokaa.h pralayakaale pradhaane .avibhaktaa.h/ prakar.se.na dhiiyate sthaapyate atraakhilam iti pradhaanam/ tato hi s.r.s.tau sad evaavirbhavati/ na hy asata utpattir na ca sato .abhaava.h/ "naasato vidyate bhaavo naabhaavo vidyate sata.h/" iti giitaasu(2/16)/ "sad eva somyedam agra aasiit"[chaandogyopani.sad 6/2/1] iti .crute.c ca/ tad yathaa --- dadhyaadaya.h praak prasuute.h k.siire .avibhaktaa.h santy eva/ yady asata utpattis tadaa kaa.s.thakha.n.daad api gha.taadyutpatti.h syaat/ yato na bhavati/ tasmaan m.rtpi.n.de kaara.ne gha.taade.h sata evotpattir iti samiiciinam/ yathaa jalabhuumyor etadrasagandhaadivai.cvaruupyam avibhaktam asty eva sthaavaraa.naa.m ja.ggame.su ja.ggamaanaa.m sthaavare.su/ eva.m jaatyanucchedena sarva.m sarvaatmakam iti//15// asti pradhaana.m yatra mahadaadili.ggam avibhaaga.m gacchati/ ity evam ava.cyambhaavii avibhaaga.h pa.ccaad vibhaaga.c caavirbhavati tat pradhaanam/ atrocyate --- kaara.nam asty avyakta.m pravartate trigu.nata.h samudayaac ca/ pari.naamata.h salilavat pratipratigu.naa.crayavi.ce.saat//16// kaara.nam asty avyaktam iti/ tad eva.m pa.jcabhir ebhir hetubhir j.jaayate .asti tatkaara.nam ekam asya jagato .avyakta.m muulam iti/ atraaha yady eka.m pradhaana.m katha.m tarhi aneka.m kaaryam utpaadayati/ tathaa hi naikas tantu.h pa.taakhya.m kaarya.m janayati/ ittha.m pradhaanam ekam aneka.m kaarya.m janayatiiti na jaagha.tiiti/ ata.h samaadhiiyate --- pravartate trigu.nata.h/ pradhaane hi sattvarajastamasaam avasthaanaad bahutvasambhava.h/ tasmaat trigu.nata.h pravartate tridhaa vyavahaara.h/ samudayaac ca/ yathaa ga.ggaayaa.m srotaa.msi samuditaani ga.ggaam aarabhante, yathaa vaa tantava.h samuditaa.h pa.ta.m kurvanti eva.m sattvarajastamaa.msi trayo gu.naa.h samuditaa.h pradhaanasthaa vyakta.m kurvanti/ atraaha --- iha loke dvividha.m kaara.na.m pari.naamakatvaad(p.20) apari.naamakatvaac ca/ tatraapari.naamakatvaan m.rtpi.n.dada.n.dasuutrodakavidalaan pa.cyaama.h/ pari.naamata.c ca k.siira.m dadhiiti/ tatra pradhaana.m katha.m kaara.nam ity atrocyate --- pari.naamata.h/ yathaa k.siira.m dadhibhaavena pari.namati, yad eva k.siira.m tad eva dadhi, eva.m pradhaana.m vyaktabhaavena pari.namati/ dadhivad vyakta.m k.siiravat pradhaanam ity artha.h/ yad evaavyakta.m tad eva vyaktam iti/ tasmaad ucyate pari.naamata.h pradhaana.m kaara.nam iti/ atraaha ko d.r.s.taanta.h? tad ucyate --- salilavat/ yathaa salilam eka.m himavad himabhaavena pari.namati, yathaa cek.suraso rasikaa.sa.n.damatsarikaa.carkaraaphaa.nitagu.dabhaavena pari.namati/ yathaa vaa k.siira.m drapsyadadhimastunavaniitagh.rtaari.s.takilaa.takuurcikaadibhaavena pari.namati/ evam evaavyaktam aadhyaatmikena buddhyaha.gkaaratanmaatrendriyabhuutabhaavena pari.namati, aadhidaivikena .ciito.s.navaatavar.saadibhaavena pari.namati/ atraaha --- ekasmaat pradhaanaad utpannaas trayo lokaa.h katha.m vi.samaa.h? iha ye devaas te sukhino manu.syaas te du.hkhinas tirya.jco muu.dhaa.h/ ekasmaat pradhaanaad utpannaanaa.m trayaa.naa.m lokaanaa.m katha.m vai.samya.m muu.dhatvaadinety atrocyate --- pratipratigu.naa.crayavi.ce.saat/ tad yathaa --- ekarasam antarik.saad jala.m patitam/ tac ca medinii.m praapya naanaarasataa.m yaati/ p.rthagbhaajanavi.ce.saat/ evam ime trayo lokaa ekasmaad api pradhaanaad utpannaa gu.navai.samyaat p.rthagbhaava.m gataa.h/ yathaa deve.su sattvam utka.ta.m tatas te sukhina.h, tatraapi rajastamasii gau.natayaa sta.h/ manu.sye.su raja utka.ta.m tatas te du.hkhitaa.h, te.sv api sattvatamasii sta.h/ tiryagyonigate.su tama utka.ta.m tatas te muu.dhaa.h/ te.sv api sattvarajasii sta.h/ evam ekasmaad utpannaanaa.m trayaa.naa.m lokaanaa.m vai.samya.m bhavati//16// eva.m dvaabhyaam aaryaabhyaa.m pradhaanasyaadhigama.h k.rta.h/ ata uurdhva.m puru.sasyaadhigama.m kari.syaama.h/ atraaha --- kecid aacaaryaa iti manyante .cariirendriyabuddhyaadivyatirikto naasti paramaatmaa/ api ca --- etaavaan eva puru.so yaavad indriyagocara.h/ iti/ atrocyate --- .cariirendriyabuddhyaadivyatirikta aatmaa astiiti/ ko d.r.s.taanta.h? yathaa asiko.cavat/ mu.jje.siikaavat/ ukta.m ca --- ma.cakodumbare.siikaamu.jjamatsyaambhasaa.m yathaa/ ekatve .api p.rthagbhaavas tathaa k.setraatmanor n.rpa//(p.21) eva.m .cariirendriyabuddhyaadibhi.h k.siiraniiravad ekiibhuuto .api tadvyatirikto .asti paramaatmaa puru.so .api/ pradhaanavat suuk.smatvaan nopalabhyate iti tadadhigamaaya hetur abhidhiiyate --- sa.gghaataparaarthatvaat trigu.naadiviparyayaad adhi.s.thaanaat/ puru.so .asti bhokt.rbhaavaat kaivalyaarthaprav.rtte.c ca//17// asti puru.sa.h/ sa.gghaataparaarthatvaat/ yata.h sa.gghaata.c ca paraartha.h/ tasmaad heto.h/ iha loke ye sa.gghaataas te paraarthaa d.r.s.taa.h parya.gkaratha.cara.naadaya.h/ eva.m gaatraa.naa.m mahadaadiinaa.m sa.gghaata.h samudaaya.h paraartha eva/ (tasmaad asti nuunam anyonyaadhi.s.thito yadartho .aya.m sa.gghaata iti sa.ggati.h/) parya.gkarathaadaya.h kaa.s.thasa.gghaataa.h/ g.rhaadaya.h kaa.s.the.s.takaadisa.gghaataa.h/ na hi te rathag.rhaparya.gkaadaya.h kim api svaartha.m saadhayanti/ na vaa parasparaarthaa.h/ ki.m tv asty asau devadattaadir yo .asmin parya.gke .cete rathena gacchati g.rhe nivasatiiti/ (cetasa.h pratiityaa)/ evam amii mahadaadaya.c cak.suraadayo na svaarthaa na ca parasparaarthaa.h, ki.m tu paraarthaa.h/ ya.c caasau para.h sa caatmaa/ tasmaad anumiimahe asti puru.sa.h, yasyaarthe cak.suraadisa.gghaata.h .cariiram utpannam iti/ ita.c caasti --- trigu.naadiviparyayaat/ trayo gu.naa yasya ga.nasyaadau sambhavanti sa trigu.naadi.h/ trigu.naader viparyaya.h/ tasmaat pa.cyaamo .asti puru.sa iti/ ukta.m puurvasyaam aaryaayaa.m trigu.nam avivekiityaadi vyaktapradhaanasaadharmyam/ "tadvipariitas tathaa ca pumaan" iti/ agu.navivekyavi.sayaasaamaanyacetanaaprasavadharmaadiviparyayaad aatmano .astitva.m p.rthaktva.m ca siddham/ ata.c caasti/ adhi.s.thaanaat/ na hy antare.naadhi.s.thaataara.m bhavati vastujaatam/ tad yatheha loke la.gghanaplavanadhaavanasamarthair a.cvair yukto ratha.h saarathinaadhi.s.thita.h pravartate/ atha saarathinaanadhi.s.thita.h pravartate tata.h .cariiranaa.ca.h syaat/ na caatmavinaa.caaya pravartate/ api cokta.m .sa.s.titantre --- "puru.saadhi.s.thita.m pradhaana.m pravartate" iti/ tata.h pa.cyaamo .asau paramaatmaa asti puru.so yenaadhi.s.thita.m pradhaana.m mahadaha.gkaaratanmaatrendriyabhuutaany utpaadayati/ tasmaad asti puru.sa iti/ ita.c caasti --- bhokt.rbhaavaat/ iha madhuraamlatiktalava.naka.tuka.saayaa.h .sa.d rasaa.h/ etai.h .sa.dbhii rasair yukta.m bhojana.m d.r.s.tvaa bhoktaa saadhyate/ asti bhoktaa yasyeda.m bhojanam/ evam ida.m vyaktaavyakta.m d.r.s.tvaa saadhayaamo .asty asau paramaatmaa puru.so yasyeda.m bhoktur vyaktaavyakta.m bhogyam iti/ ita.c caasti --- kaivalyaarthaprav.rtte.c ca/ kevalabhaava.h kaivalya.m mok.sa ity artha.h/ yaa tasya pradhaanasya prav.rtti.h saa kaivalyaarthaa prav.rtti.h pradhaanasyeti//17//(p.22) atraaha --- g.rh.niimas taavad ebhi.h pa.jcabhir adhiitair hetubhi.h .cariiravyatirikto .asau puru.so .astiiti/ sa ki.m sarva.cariire.sv eka.h puru.sa aahosvit prati.cariira.m bhinna.h puru.sa iti/ kuta.h sa.m.caya iti cec codaka aacaaryavipratipatte.h sa.m.caya.h/ iha kecid aacaaryaa bhedavaadina iti manyante --- eko .aya.m puru.sa.h sarva.cariire.suupalabhyate ma.nisuutravat/ iha rasanaayaa.m yaavanto ma.nayas te.su sarve.sv ekam eva suutra.m pravartate/ eva.m ma.nibhuute.su .cariire.su kim eka.h suutrabhuuta.h paramaatmaa/ aahosvij jalacandravat puru.sa iti eka eva bahu.su nadiikuupata.daagaadi.sv ivopalabhyate iti/ ata.h sa.m.caya.h kim eka.h puru.so gu.nasuutranyaayena aahosvid bahava.h puru.saa.h/ atrocyate --- bahava.h puru.saa.h katham iti cet tad ucyate --- janmamara.nakara.naanaa.m pratiniyamaad ayugapatprav.rtte.c ca/ puru.sabahutva.m siddha.m traigu.nyaviparyayaac caiva//18// janmamara.nakara.naanaam iti/ janmaniyamaad iha kecin niicajanmaana.h, kecin madhyamajanmaana.h, kecid utk.r.s.tajanmaana.h/ yadi punar eka.h puru.sa.h syaat sa eva niicakulotpanna.h syaat sa eva utk.r.s.takulotpanna.h syaat/ kasmaat? puru.saikatvaat/ asti caaya.m niyama.h, anye .adhamaa anya utk.r.s.taa.h/ tasmaad bahava.h puru.saa.h/ ata.c ca --- mara.naniyamaat/ mara.ne .api niyamo d.r.s.to mama bhraataa m.rto mama pitaa ca/ tasmaad bahava.h puru.saa.h/ apare punar ittha.gkaara.m var.nayanti --- janmamara.naniyamaat/ iha ka.ccit kadaacin mriyate tadaiva paro jaayate/ yady eka.h puru.sa.h syaat tarhi ekasmin jaayamaane sarve .api jaayeran/ na caivam/ mriyamaa.ne sarve mriyeran/ na caivam/ tasmaad bahava.h puru.saa.h/ ita.c ca pa.cyaama.h/ kara.naniyamaat/ kara.naaniindriyaa.ni .crotraadiini/ iha loke kecid badhiraandhamuukaadaya.h/ itare ca pa.tutarakara.naa.h/ ata.h pa.cyaamo ya upahatendriyaas te anye, ye caanupahatendriyaas te caanye/ tasmaat pratiniyatakara.natvaad api pa.cyaamo .aneke puru.saa iti/ ita.c ca pa.cyaama.h/ traigu.nyaviparyayaac caiva/ ca.h samuccaye/ puurvoktair hetubhi.h/ asmaac ca hetor ity artha.h/ ihaikasya braahma.nasya traya.h putraa.h sabrahmacaari.na ekenaiva ekasyaa.m bhaaryaayaa.m jaataa.h/ tatraika.h saattviko medhaavii .cuci.h sukhii/(p.23) dvitiiyo raajaso durmedhaavii du.hkhii/ t.rtiiyas taamaso muu.dho naastika.h/ yady eke aatmaa syaad ekasmin saattvike raajase taamase vaa sarve tathaa syu.h/ na tathaa bhavanti/ ata.h pa.cyaamo .aneke puru.saa.h//18// atraaha --- aya.m sa.m.caya.h/ ki.m khalu kartaa puru.so .asty aahosvid akarteti/ kuta.h sa.m.caya iti cet, aacaaryavipratipatte.h/ loke taavat puru.so gacchati dhaavati ti.s.thati .cocati, puru.se.neda.m k.rtam iti vipratipatti.h/ evam aacaaryaa vedavaadino bruvate/ vai.ce.sikaa api kartaa iti mata.m pratipannaa.h/ ata.h sa.m.caya.h/ atrocyate --- akartaa puru.sa.h/ katham iti cet tad ucyate --- tasmaac ca viparyaasaat siddha.m saak.sitvam asya puru.sasya/ kaivalya.m maadhyasthya.m dra.s.t.rtvam akart.rbhaava.c ca//19// tasmaac ca viparyaasaad iti/ kart.rkaara.naanaa.m ko vi.ce.sa.h atrocyate/ tad yathaa ka.ccid yamaniyamarata.h saa.gkhyayogaacaaryarato bhik.sur nagare prativasati/ sa ca janaadi.su prativar.naa.cramavihitaasu kriyaasu pravartamaanaanaa.m tannagaravaasinaa.m saak.simaatro bhavati/ .rtuva.caat .ciito.s.naadiin aayaataan anubhavati/ tadvad aya.m naanaavasthe gu.navimarde vartamaano vaidharmyaat k.setraj.ja.h saak.simaatra.h syaat/ eva.m saak.sitva.m siddham asya puru.sasya/ kevalabhaava.h kaivalya.m naama tribhyo gu.nebhyo .anyatvam/ yathaasau bhik.su.h kadaacin naagaraa.naa.m vivadataa.m vaktaa bhavati tvayaa saadhuk.rtam iti tvayaasaadhv iti/ kim eva.m puru.so bhavati/ atrocyate --- maadhyasthyam/ naasya kenacit k.rtyam asti/ udaasiino hy ayam/ atraaha --- yady akartaa tat ki.m parak.rtaanaa.m prayoktaa/ atrocyate --- kart.rbhaava.c ca dvividho hi, prayoktaa kartaa ca/ atrodaasiinasya puru.sasya kart.rtva.m prati.siddha.m gu.nalak.sa.nena//19// atraaha --- yady akartaa puru.sa.h adhyavasaaya.m tarhi ki.m karoti dharma.m kari.syaamy adharma.m ceti/ yadi gu.naa adhyavasaaya.m kurvanti tarhi te.saa.m sacetanatva.m(p.24) syaat/ amii.saa.m caacetanatvam eva praag upanyastam/ atha puru.so .adhyavasaaya.m kurute tadaa tasya kart.rtvaprasa.gga.h/ tasmaad ubhayathaapi do.sa iti/ atra samaadhiiyate naaya.m do.sa.h/ katham iti cet, tad ucyate --- tasmaat tatsa.myogaad acetana.m cetanaavad iva li.ggam/ gu.nakart.rtve .api tathaa karteva bhavaty udaasiina.h//20// yasmaac cetanasvabhaava.h puru.sa.h, tasmaat tatsa.myogaad acetana.m mahadaadi li.ggam adhyavasaayaabhimaanasa.gkalpaalocanaadi.su v.rtti.su cetanaavat pravartate/ ko d.r.s.taanta.h --- tad yathaa anu.s.naa.ciito gha.ta.h .ciitaabhir adbhi.h sa.msp.r.s.ta.h .ciito bhavati/ agninaa sa.myukta u.s.no bhavati/ eva.m mahadaadi li.ggam acetanam api bhuutvaa cetanaavad bhavati/ tasmaad adhyavasaaya.m kurvanti gu.naa.h kaaryaadi.su/ yad apy uktam --- lokopacaaraat kartaa puru.sa iti/ atra bruuma.h --- gu.nakart.rtve .api tathaa karteva bhavaty udaasiina.h/ atra d.r.s.taanta.c ca/ kecit kila cauraa graama.m h.rtvaa dravya.m g.rhiitvaa graamaantara.m gacchanti k.rtakaaryaa.h/ tai.h saha saarthena .crotriyo braahma.na.h panthaana.m gacchati/ tatpadaanusaaribhir aarak.sibhis te g.rhiitaa.h/ k.rtaaparaadhais tai.h saha so .api braahma.no g.rhiitas tvam api caura iti/ tad yathaasaav acauras tatsa.msargado.se.na cauratayaa pratiitas tai.h/ tathaa sattvaadayo gu.naa.h kartaaras tai.h sa.myukta.h puru.so .api akartaapi kartaa bhavati/ kart.rsa.msargaat karteva/ para.m paramaarthatayaa akartaa puru.sa.h//20// atraaha --- tasmaat tatsa.myogaat iti pradhaanapuru.sasa.myoga iti cet, sa.myoga.h ka.h/ anekavidho hi sa.myoga.h/ anyatarakarmajo yathaa sthaa.nu.cyenayo.h, sampaatajo dvayor vaa sa.myogo yathaa dvya.ggulaakaa.cayo.h, svaabhaaviko yathaagnyu.s.nayo.h, .caktihetuko yathaa matsyodakayo.h, yaad.rcchika.h suparnayor vaakasmika.h/ ata.h sa.m.caya.h/ atrocyate --- anyatarakarmajasa.myoga.c ca sa.myogo naiva pradhaanapuru.sayor vibhutvaani.skriyatvaat/ naasti svaabhaaviko .api/ tayor nityatvaan mok.saabhaava.h syaad aviyogatvaat/ evam eva vi.sayahetuke .caktihetukatve ca/ atraaha --- kas tarhi pradhaanapuru.sayo.h sa.myoga iti/ atrocyate/ arthahetuka.h/ ka.c caasaav artha ity atraaha ---(p.25) puru.sasya dar.canaartha.m kaivalyaartha.m tathaa pradhaanasya/ pa.ggvandhavad ubhayor api sa.myogas tatk.rta.h sarga.h//21// puru.sasya taavad dar.canaartha.m sa.myoga.h/ puru.sa.h pradhaanena saha sa.myujyate sugu.naa.m prak.rti.m drak.syaamy ayam artha.h/ kaivalyaartha.m tathaa pradhaanasya sa.myoga.h/ asya tapasvina.h puru.sasya j.jaane vartamaanasya kaivalya.m kari.syaamiiti/ kaivalya.m mok.sa ity artha.h/ yathaa raajaa puru.se.na sa.myujyate prai.sa.na.m me kari.syatiiti/ puru.so .api raaj.jaa sa.myujyate v.rtti.m me daasyatiiti/ eva.m taavad raajapuru.sayor arthahetuka.h sambandha.h/ tathaa pradhaanapuru.sayor apy arthahetuka.h sambandha.h sa.myoga.h/ ki.m caanyat/ pa.ggvandhavad ubhayor api sa.myoga iti/ api caatra d.r.s.taanta.h/ yathaa kila ka.ccid andha.h saarthena sama.m paa.taliputra.m prasthita.h sa ca saartha.c caurair abhihata.h/ andho .api ava.ce.sajiivita.h k.rcchre.na mahataa nirjagaama/ sa ca sarvasvajanavirahita ita.c ceta.c ca paribhraamyan panthaanam apa.cyan samantaac ca.gkramamaa.na.h kenacid vanamadhyasthena pa.ggunaa d.r.s.ta.h prokta.c ca/ bho bho andha maa bhai.siir aha.m pa.ggur maargadar.cane ku.calii gantum asamartha.h/ andhena prativacana.m proktam --- bho.h pa.ggo yathaa bhavaan gamanaa.caktas tathaaham api na .caknomi dra.s.tu.m, gantu.m mama saamarthyam asti/ tava dar.canasaamarthyenaaha.m bhavanta.m skandhenaadaaya gacchaamy evam ubhayor du.hkhaparihaaralak.sa.naa kaaryasiddhir astu/ eva.m tayor yathaa svaarthalabdhihetuka.h sambandha.h sa.myogas tulya.h/ tadvat/ pa.ggvandhavat pradhaanapuru.sau dra.s.tavyau/ pa.gguvat puru.so dra.s.tavya.h/ andhavat pradhaanam/ puru.sasya d.rk.cakti.h/ pradhaanasya kriyaasaamarthyam/ eva.m pradhaanam api puru.sasya mok.sa.m k.rtvaa nivartate/ puru.sa.h pradhaana.m d.r.s.tvaa mok.sa.m gacchati/ ki.m caanyat --- tatk.rta.h sarga.h/ tacchabdena pradhaanapuru.sau sambadhyete/ taabhyaa.m pradhaanapuru.saabhyaa.m k.rtas tatk.rta.h sarga.h/ tad yathaa --- striipuru.sasa.myogaat putra.h sambhavati/ eva.m pradhaanapuru.sasa.myogaat sargotpattir bhavati/ sarga.cabdena mahadaadili.ggotpattir iti bruvate//21// taam utpatti.m bruuma.h --- prak.rter mahaa.ms tato .aha.gkaaras tasmaad ga.na.c ca .so.da.caka.h/ tasmaad api .so.da.cakaat pa.jcabhya.h pa.jca bhuutaani//22//(p.26) prak.rti.h pradhaanam adhikurute/ brahma avyakta.m bahudhaatmaka.m maayeti paryaayaa.h/ tasyaa.h prak.rter mahaan utpadyate prathama.h ka.ccit/ mahaan, buddhi.h, mati.h, praj.jaa, sa.mvitti.h, khyaati.h, citi.h, sm.rtir aasurii hari.h, hara.h, hira.nyagarbha iti paryaayaa.h/ tato .aha.gkaara.h/ tasmaan mahato .aha.gkaara utpadyate/ tasya ime paryaayaa.h --- vaik.rtas taijaso bhuutaadir abhimaano .asmitaa iti/ catu.h.sa.s.tivar.nai.h paraadivaikhariiparyantaabhidheyair yat kim apy abhidhiiyate buddhyaa samarthya tatsakalamaadyantaakaarahakaaravar.nadvayagraha.nenoparisthitapi.n.diik.rtaanukaari.naa bindunaa bhuu.sita.h pratyaahaaranyaayenaaha.gkaara ity abhidhiiyate/ tasmaat aha.gkaaraat .so.da.cako ga.na utpadyate/ taamasaad bhuutaadinaamna.h pa.jcatanmaatraa.ni .cabdaadiini/ ata eva taani muu.dhaani/ saattvikaad vaik.rtaabhidhaanaad buddhikarmaatmakaani mana.hsahitaani ekaada.cendriyaa.ni/ ata eva taani ki.jcij jaananti/ raajasaat taijasaabhidhaanaad ubhayam/ muu.dhatvaad dhi tama.h/ prakaa.catvaat sattvam/ ubhayagu.nayogaat .so.da.cako ga.no .aha.gkaaraad utpadyate/ tasmaad api .so.da.cakaat madhye yaani pa.jca .cabdaaditanmaatraa.ni tebhya.h pa.jca bhuutaany aakaa.caadiini/ tatra .cabdatanmaatraad aakaa.cam, spar.catanmaatraad vaayu.h, ruupatanmaatraat teja.h, rasatanmaatraad aapa.h, gandhatanmaatraat p.rthivii ityaadikrame.na puurvapuurvaanuprave.cenaikadvitricatu.spa.jcagu.naany aakaa.caadip.rthviiparyantaani mahaabhuutaaniiti s.r.s.tikrama.h/ ata eva bhuutaanaam utpattilayaavabodhanaat bha iti/ aagatigatiparij.jaanaat ga iti/ vidan yogii iti va(va iti?)/ anati calatiiti an/ sakalavar.nasampradaayaad bhagavaan ity abhimaanasiddhi.h/ "apy ak.saravar.nasaamaanyaan(p.27) nirbruuyaan na sa.mskaaram aadriyeta"(nirukti 2/4) iti nairukta.crutipraamaa.nyaat/ ukta.m ca --- "utpatti.m pralaya.m caiva bhuutaanaam aagati.m gatim/ vetti vidyaam avidyaa.m ca sa vaacyo bhagavaan iti//" .criivi.s.nupuraa.ne .sa.s.the .a.m.ce(5/78) paraa.caravaca.h/ yad uktam --- vyaktaavyaktaj.ja vij.jaanaan mok.sa.h praapyata iti/ tatra mahadaadibhuutaparyantam ity etad vyakta.m vyaakhyaatam/ avyaktam api "bhedaanaa.m parimaa.naat"(saa.gkhyakaarikaa 15) ityaadibhi.h pa.jcabhir hetubhir vyaakhyaatam/ yad uktam --- "pa.jcavi.m.catitattvaj.jo yatra tatraa.crame rata.h/ ja.tii mu.n.dii .cikhii vaapi mucyate naatra sa.m.caya.h//22//" atraaha --- prak.rter mahaan ity uktam/ tasya mahata.h ki.m lak.sa.nam ity atrocyate --- adhyavasaayo buddhir dharmo j.jaana.m viraaga ai.cvaryam/ saattvikam etad ruupa.m taamasam asmaad viparyastam//23// adhyavasaayo buddhir iti/ adhyavasaayo ni.ccaya.h pratipatti.h aya.m sthaa.nur aya.m puru.sa iti buddher lak.sa.nam/ saa ca buddhir a.s.taa.ggaa/ saattvikataamasaruupabhedaat/ tatra buddhe.h saattvika.m ruupa.m caturvidha.m bhavati dharmo j.jaana.m vairaagyam ai.cvaryam iti/ tatra dharmo naama var.ninaam aa.crami.naa.m ca samayaavirodhena ya.h prokto yamaniyamalak.sa.na.h sa dharma.h/ tatra pa.jca yamaa.h pa.jca niyamaa.h/ "ahi.msaasatyaasteyabrahmacaryaaparigrahaa yamaa.h"(paata.jjalayogasuutra 2/30)/ ".caucasanto.satapa.hsvaadhyaaye.cvarapra.nidhaanaani niyamaa.h"(paata.jjalayogasuutra 2/32)/ ebhir yamaniyamair ya.h saadhyate sa dharma.h/ dhaara.naartho dh.r.j ity e.sa dhaatu.h .caabdai.h prakiirtita.h/ durgatiprapatatpraa.nidhaara.naad dharma ucyate// tatra yaa sthaavaraja.ggamaanaa.m bhuutaanaa.m vaa.gmana.hkaayakarmabhir adrohataa saa ahi.msaa/ tathaa yad bhuutahitam atyanta.m d.r.s.ta.crutaanumitivij.jaate.sv arthe.su yathaanta.hkara.napratyayopasthita.m tathaiva indriyaa.ni avilupya va.jcanaabhraantipratipattibandhyataavirahitavaaguccaara.na.m(p.28) tat satyam/ tathaa yat sambhrame.sv anye.su vaatyantike.su prayojane.su sve sve sthaane samatvaad graha.nasyoparamas tad asteyam/ tathaa striipuru.sasa.myoge parasparali.ggasa.myoge .cabdaspar.carasaruupagandhe.su ya.h sa.ggavyudaasa.h .crotaadyuparati.h asa.gkalpa.c ca manasa uparati.h so .a.s.taa.gga.m brahmacaryam/ eva.m hy aahu.h sa.myoga.cabdaspar.carasaruupagandhasa.gkalpasm.rtidharmaphalatyaagaadya.s.taa.gga.m brahmacaryam iti/ anyac ca/ brahmabiija.m retas tac carati na mu.jcatiiti brahmacaarii/ brahma veda.m vaa guru.naa pradatta.m caratiiti/ brahmaa svayambhuus tasyaaya.m da.n.dakama.n.daludhaara.naadiruupa aakaaro brahmavac caratiiti vaa/ evam arjanakrayavikrayaadikalpanaabhedaanaam anupaadaana.m sarvathaa sarvasyaasviikara.nam aparigraha.h/ iti pa.jca yamaa.h/ ya.c cendriyaa.naam anta.hkara.noparamas tac chauca.m baahya.m m.rjjalaadinaa/ "abhak.syaparihaaras tu sa.msarga.c caapy acintitai.h/ svadharme ca vyavasthaana.m .caucam etat prakiirtitam//" tathaa yad bhaik.saarjitena havi.saa praa.nayaatraa/ aadhyaatmikasyaagner mantrag.rhiitena homa.h kartavya.h/ ahany ahani yaj.ja.ce.saa.canaartham etad aahaaralaaghava.m santo.sa.h/ "sa yaa.m prathamaam aahuti.m juhuyaat praa.naaya svaahaa"(chaandogyopani.sad 5/19/1) ity aarabhya "sa ya idam avidvaan agnihotra.m juhoti yathaa.ggaaraan apohya bhasmani huta.m(juhuyaat?) taad.rk tat syaat" (chaandogyopani.sad 5/24/1) iti .crute.h/ tapa.h k.rcchracaandraaya.naadi .cariira.co.sa.naruupam/ "vi.sayaa vinivartante niraahaarasya dehina.h/" (bhagavadgiitaa 2/59) iti smara.naat/ naatapasvino yoga.h siddhyati/ anaadivaasanaavicitraa pratyupasthitavi.sayajaalaa caa.cuddhir naantare.na tapa.h sambhedam aapadyata iti tapasa upaadaanam/ tac ca cittaprasaadanam abaadhamaanam aasevyam iti manyante/ svaadhyaaya.h pra.navaadipavitraa.naa.m japa.h/ ii.cvarapra.nidhaana.m kriyaa.naa.m paramaguraav arpa.na.m tatphalasa.mnyaaso vaa/ "brahmaarpa.na.m brahmahavi.h(bhagavadgiitaa 4/24)" iti, "anaa.crita.h karmaphalam(bhagavadgiitaa 6/1)" iti .crava.naat/ ity amii.saa.m yamaniyamaadiinaa.m sevanaat "ahi.msaaprati.s.thaayaa.m tatsannidhau vairatyaaga.h"(paata.jjalayogasuutra 2/35) ityaadyaa.h siddhaya.h/ vaipariitye tu "vitarkabaadhane pratipak.sabhaavanam"(paata.jjalayogasuutra 2/33), "vitarkaa hi.msaadaya.h k.rtakaaritaanumoditaa lobhakrodhamohapuurvakaa du.hkhaaj.jaanaanantaphalaa iti pratipak.sabhaavanam"(paata.jjalayogasuutra 2/34)(p.29) eva.m ca vartamaanasya yogina.h "sthaanyupanimantra.ne sa.ggasmayaakara.na.m punar ani.s.taprasa.ggaat"(paata.jjalayogasuutra 3/51) iti bhik.sor ete yamaniyamaa.h/ ebhir yamaniyamair vaa saadhyate sa dharmo vyaakhyaata.h/ adhunaa j.jaanam aaha --- j.jaana.m dvividham/ baahyam aabhyantara.m ca/ tatra baahyam --- vii.naapa.navagandharvacitrakathaaga.nitavyaakara.na.caastraa.ni/ aabhyantaram --- gu.napuru.saantaropalabdhilak.sa.nam/ anye gu.naa.h sattvarajastamaa.msi anya.h puru.sa iti/ baahyena j.jaanena lokopapattir aabhyantare.na mok.sa iti/ etat j.jaana.m vi.sayoparamaat/ vairaagyam aaha --- arjanarak.sa.nak.sayaat.rptihi.msaadido.saan d.r.s.tvaa yo vi.sayebhyo viraktas tasya mok.so naastiiti/ aabhyantare.na j.jaanapuurvake.na vairaagye.na mok.so bhavati baahyena sa.msaara iti/ ai.cvarya.m ii.cvarabhaavenety a.s.tavidham/ a.nimaa laghimaa garimaa mahimaa praapti.h praakaamyam ii.citva.m va.citva.m yatrakaamaavasaayitvam iti/ etaani dharmaadiini catvaari saattvikaruupaa.ni buddhe.h/ yadaa sattvena rajastamasii abhibhuute stas tadaa sattvodrikta.h pumaan etaan gu.naan aapnoti/ ki.m caanyat/ taamasam asmaat viparyastam/ asmaat saattvikaad dharmaader viparyasta.m vipariitam adharmaaj.jaanaadya.m caturdhaa buddhe ruupa.m taamasam/ ye hi.msaadayo vitarkaa ekaa.ciitibhedaa.h/ p.rthag da.caapi yamaniyamaadyaa.h/ tathaa adharmo .aj.jaanam avairaagyam anai.cvaryam ity a.s.tadhaa saattvikataamasabhedaa buddhi.h/ asyaa evam vidhaayaa buddher aha.gkaaro jaayate//23// idaaniim aha.gkaarasya lak.sa.na.m vyaakhyaasyaama.h/ tad ucyate --- abhimaano .aha.gkaaras tasmaad dvividha.h pravartate sarga.h/ aindriya ekaada.cakas tanmaatrapa.jcaka.c caiva//24//(p.30) abhimaano .aha.gkaara iti/ ruupe aham rase aham gandhe aham, aha.m vidvaan, aha.m dar.caniiya ityevamaady abhimaano .aha.gkaara.h/ tasmaat abhimaanalak.sa.naad aha.gkaaraad dvividha.h pravartate sarga.h/ sarga iti s.r.s.te.h paryaaya.h/ ka.c caasau sarga.h? tad ucyate/ aindriya ekaada.caka.h/ .crotraadiiniindriyaa.ni mana.hparyantaani/ tanmaatrapa.jcaka.c caiva/ tanmaatraa.ny atra .cabdaadiini gandhaparyantaani/ evam ekaada.cendriyaa.ni pa.jcatanmaatraa.ni cotpannaani//24// atraaha --- trividho .aha.gkaaras ta.m vyaakhyaasyaama.h/ tatra katarasmaad aha.gkaaraad indriyaa.ny utpadyante, katarasmaad vaa tanmaatraa.niiti/ atrocyate --- saattvika ekaada.caka.h pravartate vaik.rtaad aha.gkaaraat/ bhuutaades tanmaatra.h sa taamasas taijasaad ubhayam//25// saattvika iti/ yadaa sattvam utka.ta.m bhavati aha.gkaare tena ca sattvena rajastamasii abhibhuute syaataa.m tadaa saattviko .aha.gkaara ucyate/ tasya saattvikasya vaik.rtika iti puurvaacaaryai.h sa.mj.jaa k.rtaa/ sa vaik.rtiko bhuutvaa aha.gkaara ekaada.cendriyaa.ni utpaadayati/ tasmaat saattvikaaniimaani vi.cuddhaani svavi.sayagraha.nasamarthaani bhavanti/ tasmaad ucyate --- "saattvika ekaada.caka.h pravartate vaik.rtaad aha.gkaaraat" iti/ bhuutaades tanmaatraa.h/ bhuutaades tamobaahulyaad gau.niibhuutasattvarajaso bhuutaadinaamna.h puurvaacaaryair niruupitaad aha.gkaaraat tanmaatra.h .cabdaadipa.jcako ga.no jaayate/ abhibhuutasattvatamaso raajasaat taijasaabhidhaanaad aha.gkaaraat prav.rttikarma.na ubhaya.m prakaa.caatmakam ekaada.cendriyaka.m mohaatmaka.m tanmaatrika.m caasiid iti sambandha.h/ taijasa eva raajase .aha.gkaare kriyaa.caktir asti/ sattva.m ni.skriyam ekaaki na .caknoty utpaadayitum/ tama.c ca muu.dhatvaad akriyam asamartha.m vinaa raja.h s.r.s.tim utpaadayitum/ ata ubhe sattvatamasii s.r.s.tivi.saye rajasaanug.rhiite aindriyaka.m taanmaatrika.m ca ga.nadvaya.m janayata iti taatparyaartha.h//25// tatra kaani buddhiindriyaa.ni kaani karmendriyaa.niiti? ucyate --- buddhiindriyaa.ni .crotratvakcak.suurasananaasikaakhyaani/(p.31) vaakpaa.nipaadapaayuupasthaan karmendriyaa.ny aahu.h//26// .crotraadiini buddhiindriyaa.niiti ucyante/ .cabdaspar.caruuparasagandhaan buddhyanta iti buddhiindriyaa.ni/ indriyaa.ny eva taaniindriyaa.ni/ in iti vi.sayaa.naa.m naama, taanina.h vi.sayaan prati dravantiiti indriyaa.ni/ vaakpaa.nipaadapaayuupasthaan karmendriyaa.ny aahu.h/ karma kurvanti kaarayanti ca/ karmendriyaa.naa.m v.rtti.h/ vaak vadatikarma, hastau graha.nakarmaa.nau, paadau vi.samasamanimnonnatabhuuprade.ce.su kraamata.h, paayur yathaabhuktaannodakamalam uts.rjati, upastha aananda.m karoti putram utpaadayatiity artha.h/ evam etaa.h karmendriyaa.naa.m v.rttayo vyaakhyaataa.h//26// atraaha --- mana indriya.m tat ki.m lak.sa.nam iti/ atrocyate --- ubhayaatmakam atra mana.h sa.gkalpakam indriya.m ca saadharmyaat/ gu.napari.naamavi.ce.saan naanaatva.m graahyabhedaac ca//27// ubhayaatmakam atra mana.h/ karmendriye.su karmendriyam, buddhiindriye.su buddhiindriyam/ yathaa devadatto gopaalamadhye sthito gopaalatva.m kurute mallamadhye sthito mallatva.m kurute/ kasmaat? yasmaad buddhiindriyaa.naa.m v.rtti.m sa.gkalpayati karmendriyaa.naa.m ca/ tasmaad ubhayaatmaka.m mana.h/ ki.m caanyat/ indriya.m ca saadharmyaat/ sahadharmasya bhaava.h saadharmyam/ yasmaat karmendriyaa.ni buddhiindriyaa.ni ca saattvikaad aha.gkaaraad utpadyante, mano .api tasmaad eva utpadyate/ tasmaad indriya.m mana.h/ tatra manasa.h kaa v.rtti.h? sa.gkalpo v.rtti.h/ buddhiindriyaa.naa.m .cabdaadayo v.rttaya.h, karmendriyaa.naa.m vacanaadaya.h/ evam ekaada.cendriyaa.ni saha v.rttibhir vyaakhyaataani/ atraaha --- ekaada.cendriyaa.ni kena k.rtaani puru.se.na ii.cvare.na aahosvit svabhaaveneti kuta iyam aa.ca.gketi cet, imaany ekaada.cendriyaa.ni ekaada.cavi.sayagraahakaa.ni bhavanti/ tatraanta.hkara.napradhaanabuddhyaha.gkaaraadyacetanam/ tata.c ca nuuna.m cetanena puru.se.ne.cvare.na vaa svabhaaveneti/ atrocyate --- gu.napari.naamavi.ce.saan naanaatva.m graahyabhedaac ca/ sattvaadayas trayo gu.naas te yathaa pari.namanti tasmaad gu.napari.naamavi.ce.saad imaany ekaada.cendriyaa.ni naanaa/ tadarthaani bhinnaani/ .cabdaspar.caruuparasagandhaa.h pa.jcaanaa.m, vacanaadaanavihara.notsargaanandaa.h pa.jcaanaa.m, sa.gkalpa.c ca manasa.h/ ete.saam eva ekaada.caanaam indriyaa.ni graahakaa.nii bhavi.syanti/(p.32) athaitan naanaatva.m ne.cvare.na na buddhyaa naaha.gkaare.na na pradhaanena na puru.se.na na svabhaavena k.rtam, gu.napari.naameneti/ yady api uktam acetanaanaa.m gu.naanaa.m v.rttir ayukteti/ tan na/ kasmaad iti cet, tad ucyate/ acetanaanaam api prav.rttir d.r.s.taa/ vak.syati hi --- "vatsaviv.rddhinimitta.m k.siirasya yathaa prav.rttir aj.jasya/ puru.sasya vimok.saartha.m tathaa prav.rtti.h pradhaanasya//"(saa.gkhyakaarikaa 57) iti/ tasmaad acetanaa api gu.naa ekaada.cendriyabhaavena pari.namanti/ atraaha --- g.rh.niimas taavad ekaada.cendriyaa.ny aha.gkaaraad utpannaaniiti/ ete.saam indriyaa.naa.m yathaasthaananik.sepa.h kena k.rta.h/ cak.sur uccai.h sannivi.s.ta.m duuraalokane samartha.m bhavi.syatiiti/ .cira.hprade.ce .crotra.m sannivi.s.ta.m duuraac .crava.nasamartha.m bhavi.syatiiti/ tvak .cariiraabhyantare bahi.c ca sannivi.s.taa naanaaspar.cagraha.nasamarthaa bhavi.syatiiti/ jihvaa antarmukha.m sannivi.s.taa naanaarasagraha.nasamarthaa bhavi.syatiiti/ eva.m naasikaa vaak/ evam indriyaa.naa.m nik.sepa.h puru.se.na vaa k.rta ii.cvare.na vaa svabhaavena veti/ atrocyate --- iha saa.gkhye puru.se.cvarasvabhaavaa na kaara.nam/ ki.m tarhi --- asminn aha.gkaare sthitai.h sattvarajastamobhis tribhir gu.nair nik.sepa.h k.rta.h/ tasmaad bruuma.h --- "gu.napari.naamavi.ce.saan naanaatva.m graahyabhedaac ca"/ gu.napari.naamavi.ce.saad ekaada.cendriyaa.naa.m bheda.h/ graahyabhedaac ca/ graahyaa ekaada.cendriyaarthaas te.saa.m bhedaad apiindriyaa.naa.m bheda.h//27// atraaha --- kaa kasya v.rtti.h? ucyate --- ruupaadi.su pa.jcaanaam aalocanamatram i.syate v.rtti.h/ vacanaadaanavihara.notsargaanandaas tu pa.jcaanaam//28// maatra.cabdo vi.ce.saartha.h/ yathaa bhik.saamaatra.m labhyate naanyo vi.ce.sa.h/ tathaa cak.su.h/ gataarthe aalocanamaatram iti/ ekaikasya pratiindriya.m svavi.sayagraha.nasaamarthyam eva/ na hi cak.su.h .crava.nasamartha.m daanaadaanasamartha.m vaa//28// ata uurdhva.m buddhyaha.gkaaramanov.rtti.m vak.syaama.h/ tad ucyate --- svaalak.sa.nyaa v.rttis trayasya sai.saa bhavaty asaamaanyaa/(p.33) saamaanyakara.nav.rtti.h praa.naadyaa vaayava.h pa.jca//29// svaalak.sa.nyeti/ buddher adhyavasaaya ukta.h praak lak.sa.nam/ tasyaa.h sa evaadhyavasaayo v.rtti.h/ evam abhimaano .aha.gkaaralak.sa.nam/ tasya v.rttir api sa eva/ manasa.h sa.gkalpo lak.sa.nam/ tasyaapi sa eva v.rtti.h/ yena yena lak.sa.nenaamii lak.syante te.saa.m sa eva v.rtti.h/ eva.m yaa buddhiindriyaa.naa.m na saa karmendriyaa.naam/ yaa ca karmendriyaa.naa.m na saa buddhiindriyaa.naam/ buddhyaha.gkaaramanasaa.m v.rttir abhihitaa/ saapy asaamaanyaa/ adhyavasaayaabhimaanasa.gkalpalak.sa.naa/ sai.saa bhavaty asaamaanyaa asaadhaara.naa evam ukte .arthaat gamyate saamaanyaapi saadhaara.naapi v.rttir asti/ yadapek.sayaasaamaanyety ucyate/ evam indriyaa.naam asaamaanyaa v.rttir aakhyaataa kulastriisa.msthaaniiyaa/ ata uurdhva.m saamaanyaa v.rttir ucyate/ saamaanyakara.nav.rtti.h praa.naadyaa vaayava.h pa.jca/ saamaanyakara.nav.rtti.h --- samastasyaanta.hkara.nasyety artha.h/ praa.naadyaa vaayava.h pa.jceti praa.naapaanodaanasamaanavyaanaa.h sarve.saam indriyaa.naam saamaanya.m kurvanti/ sa praa.no naama yo mukhanaasaantarago baahye caasya vi.saye v.rtti.h/ praa.nanaat praa.na e.sa ity abhidhiiyate/ asmin praa.ne yat spandanakarma tat katamena k.rtam ity atrocyate --- trayoda.cavidhena kara.nena k.rtam/ yata.c caiva.m tasmaat praa.nakarma sarvasya kara.nagraamasya v.rtti.h saamaanyaa/ api caatra d.r.s.taanta.h --- yathaa kasmi.m.ccid raajag.rhe pa.jjare .cukaa.h prativasanti/ tebhyo devadattena odano dar.cita.h/ odana.m d.r.s.tvaa sarve pracalitaa.h/ tadaa pa.jjarakam api calitam/ yat pa.jjarasya pracalana.m karma tat sarve.saam .cukaanaa.m saamaanyam/ tadvat praa.ne yat spandanakarma tat sarve.saam indriyaa.naa.m saamaanyam/ ki.m caanyat --- apaanenots.rjati/ ita.c caapakrama.naad apaana ity ucyate/ apaanabahula.c ca devadatta.h sarpa.m d.r.s.tvaa apasarpati e.so .apaana.h/ tasminn apaane yat spandanakarma tat sarve.saam indriyaa.naa.m saamaanyaa v.rtti.h/ aaroha.naad arthotkar.se udaana ity abhidhiiyate/ naabhiprade.caad utthita.m gacchati/ udaanav.rtti.c ca devadatta aanandotkar.sa.m m.rgayati/ aham aa.dhyo .asmaad aa.dhyatara.h katha.m syaam ity e.sa udaana.h/ asminn udaane yat spandanakarma tat saamaanyaa v.rtti.h sarvendriyaa.naam/ ki.j caanyat --- h.rdyavasthaana.m sahabhaava.c ca tena samaana.h/ yo vaayur h.rdde.ce vartate sa samaana.h/ tadbahula.c ca ekaakii na ramata e.sa samaana.h/ tasmin yat spandanakarma tat sarvendriyaa.naa.m saamaanyav.rtti.h/ ki.j caanyat --- .cariiravyaapitayaa vyaana.h/ aanakhaad aake.caanta.m .cariira.m vyaapya anati calatiiti vyaana.h/ vyaanabahulo devadatta.c ca atyantam anyena vinaa ramate/(p.34) tasmin vyaane yat spandanakarma tat sarve.saam indriyaa.naa.m saamaanyav.rtti.h/ tad eva.m saamaanyakaara.nav.rtti.h praa.naadyaa vaayavo vyaakhyaataa.h//29// v.rtti.m vyaakhyaasyaama.h/ tad ucyate --- yugapac catu.s.tayasya hi v.rtti.h krama.ca.c ca tasya nirdi.s.taa/ d.r.s.te tathaapy ad.r.s.te trayasya tatpuurvikaa v.rtti.h//30// buddhir aha.gkaaro mana.c cak.sur ity etaani catvaari yugapad ruupa.m pa.cyanti, aya.m sthaa.nur .aya.m puru.sa iti/ eva.m .cabda.m spar.ca.m rasa.m gandha.m catvaari yugapad g.rh.nanti/ evam e.saa yugapac catu.s.tayasya v.rtti.h/ ki.m caanyat/ krama.ca.c ca tasya nirdi.s.taa buddhyaha.gkaaramana.ccak.su.ccatu.s.tayasya krama.co v.rttir bhavati/ dvaaridvaaravibhaagopade.caad hrasvakaalatvaad vibhaago na .cakyate vaktu.m tato yugapad ity ucyate/ yathaa baalapatra.cata.m suucyagre.na viddham iti/ tad yathaa/ devadatta.h panthaana.m gacchan sthaa.nu.m pa.cyati tatra tasya sa.m.cayo bhavati kim aya.m sthaa.nur uta puru.sa iti/ tatra sthaa.nuruupa.m pa.cyati .cakuni.m ca tatrastha.m tato .asya buddhir bhavati sthaa.nur ayam iti/ aaku.jcanaprasaara.ne karoti tato .api puru.so .ayam iti pratiiti.h/ eva.m buddhyaha.gkaaramana.ccak.su.saa.m krama.co v.rttir d.r.s.taa cak.suu ruupa.m pa.cyati, mana.h sa.gkalpayati, aha.gkaaro .abhimaanayati, buddhir adhyavasyati/ eva.m rasanaadi.sv api dra.s.tavyam/ ki.m caanyat --- d.r.s.te tathaapy ad.r.s.te/ trayasya tatpuurvikaa v.rtti.h/ tacchabdena samanantaroktaani buddhiindriyaa.ni bhavanti/ ruupe cak.su.hpuurvikaa, .cabde .crotrapuurvikaa, spar.ce tvakpuurvikaa, rase jihvaapuurvikaa, gandhe ghraa.napuurvikaa buddhyaha.gkaaramanasaa.m v.rttir iti//30// atraaha --- acetanaaniindriyaa.ni buddhyaha.gkaarau mana.c ceti kena hetunaa svaa.m svaa.m v.rtti.m pratipadyante ity atraaha --- svaa.m svaa.m pratipadyante parasparaakuutahetukaa.m v.rttim/ puru.saartha eva hetur na kenacit kaaryate kara.nam//31// svaa.m svaam iti viipsaam icchanti/ (iti trayoda.cavidhasya kara.nasya graha.na.m k.rta.m bhavati)/ pratipadyante g.rh.nantiity arthaaa.h/ ki.m caanyat --- parasparaakuutahetukaa.m v.rttim/ buddher aakuuta.m j.jaatvaa aha.gkaaro .abhimaanayati, mana.h sa.gkalpayati, indriyaa.ni svaa.m svaa.m v.rtti.m pratipadyante/ aakuuta.m naamaabhipraaya.h/ yathaa kila caurasenaa graama.m hantu.m gacchati tatra caurasenaapatinaa sa.gketa.h(p.35) k.rto .asti yadaaha.m haa heti braviimi tadaa sarvai.h samavaayena prave.s.tavyam/ yadaa punar aham ahaa heti braviimi tadaa nirgantavyam/ etaa.m caurasenaapater aaj.jaam aakuuta.m j.jaatvaa cauraa.h pravi.canti nirgacchanti ca/ tatheha caurasenaapatisthaaniiyaa buddhi.h caurasthaaniiyaaniindriyaa.ni/ ki.m svaartha.m vi.saya.m pratipadyante aahosvit paraartham ity atrocyate/ paraartha.m gamyate/ yasmaad aaha --- puru.saartha eva hetu.h puru.saartha.h kartavya eva iti gu.naanaa.m prav.rtti.h/ tasmaad etat trayoda.cavidha.m kara.na.m puru.saartha.h pravartayati/ yad apy uktam --- acetanaani kara.naani katha.m pravartanta iti/ atra bruuma.h --- na kenacit kaaryate kara.nam/ ne.cvare.na naapi puru.se.na/ svabhaavo naama ka.ccit padaartho (naa)sti/ yasmaat svayam eva ca trayoda.cavidha.m kara.na.m sve sve vi.saye pravartata iti//31// atraaha --- ukta.m ca bhagavataa na kenacit kaaryate kara.nam iti/ tat katividha.m kara.nam iti? atrocyate --- kara.na.m trayoda.cavidha.m tadaahara.nadhaara.naprakaa.cakaram/ kaarya.m ca tasya da.cadhaahaarya.m dhaarya.m prakaa.cya.m ca//32// yad atra kara.nam ity ukta.m tat trayoda.cavidham iti boddhyam/ pa.jca karmendriyaa.ni, pa.jca buddhiindriyaa.ni, buddhyaha.gkaarau mana iti etat trayoda.cavidha.m kara.nam iti/ atraaha --- aahaaraka.m dhaaraka.m prakaa.caka.m ca tad iti/ tatraahaarakam indriyalak.sa.nam/ dhaarakam abhimaanalak.sa.nam/ prakaa.caka.m buddhilak.sa.nam/ atraaha --- ki.m tad asti yasyaahara.na.m dhaara.na.m prakaa.cana.m ca kriyate/ atrocyate --- kaarya.m ca tasya da.cadhaahaarya.m dhaarya.m prakaa.cya.m ca/ kaaryam iti .cabdaspar.carasaruupagandhaa.h pa.jca, vacanaadaanavihara.notsargaanandaa.h pa.jca/ ete da.ca vi.sayaa.h kaaryam ity ucyate/ ta.m da.cavidha.m vi.saya.m buddhiindriyai.h prakaa.citam artha.m karmendriyaa.ny aaharanti dhaarayanti ca/ tad yathaa tamasi sthita.m pradiipena prakaa.cita.m gha.ta.m hasta aadatte dhaarayati ca/ tad eva.m yathaa gha.ta.m tathaa .ce.saa.ny api//32// anta.hkara.na.m trividha.m da.cadhaa baahya.m trayasya vi.sayaakhyam/ saampratakaala.m baahya.m trikaalam aabhyantara.m kara.nam//33// anta.hkara.na.m trividham iti buddhyaha.gkaaramanasaa.m graha.nam/ etat trividham anta.hkara.nasa.mj.jitam/ da.cadhaa baahya.m buddhikarmendriyabhedaat/ ki.m caanyat/ trayasya vi.sayaakhya.m buddhyaha.gkaaramanasaa.m trayaa.naam anta.hkara.naanaa.m baahya.m da.cavidha.m(p.36) kara.na.m vi.sayaakhya.m vi.saya(?) upabhogyam iti/ aabhyantara.m trika.m svaamibhuuta.m baahya.m da.cavidha.m bh.rtyabhuutam ity artha.h/ ki.m caanyat --- saampratakaala.m baahyam/ yad etad baahya.m da.cavidha.m kara.nam ukta.m tat saampratakaala.m vartamaanavi.sayagraahaka.m bhavati/ .crotratvakcak.surjihvaaghraa.naani vartamaanaany eva .cabdaadiini g.rh.nanti/ naatiitaani na ca bhaaviini/ eva.m vaakpaa.nipaadapaayuupasthaani vartamaane.su vacanaadeyabhuumimalotsargaanande.su pravartante naatiitaabhavi.syato.h/ ki.j caanyat --- trikaalam aabhyantara.m mano.aha.gkaarabuddhiruupa.m kara.na.m pravartate/ buddhir vartamaana.m gha.ta.m buddhyate atiita.m bhavi.syanta.m ca smarati/ tad yathaa --- yudhi.s.thirabhiimasenaav aastaam atiitavi.sayagraahi.nii buddhi.h/ kalkii bhavi.syati bhaavivastugraahi.nii/ evam aha.gkaaro .api trikaalavaan/ yathaaham asmin g.rhe svaamii aasa.m, bhavi.syaami ceti/ eva.m mano .apy atiita.m sa.gkalpayati vartamaana.m bhaavi ca/ yata eva.m tasmaad ucyate "trikaalam aabhyantara.m kara.nam" iti//33// atraaha --- kaani indriyaa.ni savi.ce.sa.m vi.saya.m g.rh.nanti, kaani nirvi.ce.sam/ atrocyate --- buddhiindriyaa.ni te.saa.m pa.jca vi.ce.saavi.ce.savi.sayaa.ni/ vaag bhavati .cabdavi.sayaa .ce.saany api pa.jcavi.sayaa.ni//34// te.saam kara.naanaa.m madhye ye.saam ayam adhikaaro vartate te.saa.m yaani buddhiindriyaa.ni .crotratvakcak.surjihvaaghraa.naani pa.jca taani savi.ce.sa.m g.rh.nanti avi.ce.sam api vi.saya.m g.rh.nanti/ atraaha --- kasya savi.ce.sa.m vi.saya.m g.rh.nanti kasya nirvi.ce.sam iti/ atrocyate .cabdaspar.carasaruupagandhaa.h paj.ja devaanaa.m tanmaatrasa.mj.jitaa nirvi.ce.saa.h kevalasukhalak.sa.natvaat/ yasmaat tatra du.hkhamohau na stas tasmaan nirvi.ce.saas te iti/ tathaa hi/ vi.ci.syante .caantaghoramuu.dhatvaadineti vi.ce.saas tai.h saha savi.ce.saa.h, kevalaa nirvi.ce.saa iti taatparyam/ eva.m .cabdaadayo manu.syaa.naa.m savi.ce.saa.h sukhadu.hkhamohayuktaa ity artha.h/ devaanaa.m tu buddhiindriyaa.ni nirvi.ce.sa.m sukhaatmaka.m prakaa.cayanti/ uktaani buddhiindriyaa.ni devaanaa.m maanu.saa.naa.m ca/ karmendriyaa.ni vak.syaama.h/ vaag bhavati .cabdavi.sayaa .ce.saany api pa.jca vi.sayaa.ni/ tatra devaanaa.m vaak paada.m paadaardha.m .clokam uccaarayati/ asmaakam api tathaiva/ ato devaanaam asmaaka.m ca vaagindriya.m tulyam ity artha.h/ ki.m caanyat --- .ce.saa.ny api pa.jca vi.sayaa.ni iti/ te.saa.m(p.37) catur.naam ekaika.m pa.jcavi.sayam/ paa.nis taavat .cabdaspar.carasaruupagandhayukta.h/ eva.m pa.jcalak.sa.nam eva paa.niindriya.m sannik.r.s.ta.m pa.jcalak.sa.na.m gha.ta.m g.rh.naati/ (yasmaat pa.jcalak.sa.na.m hasta.m hastendriya.m ca) eva.m .cabdaadipa.jcalak.sa.na.h paada.h pa.jcaatmikaayaam eva bhuvi viharati/ eva.m pa.jcalak.sa.ne paayuupasthe api pa.jcalak.sa.naav utsargaanandau kuruta.h/ tasmaat yuktam abhihitam --- ".ce.saa.ny api pa.jca vi.sayaa.ni" iti//34// idaanii.m buddhivi.sayakhyaapanaayedam ucyate --- saanta.hkara.naa buddhi.h sarva.m vi.sayam avagaahate yasmaat/ tasmaat trividha.m kara.na.m dvaari dvaaraa.ni .ce.saa.ni//35// saanta.hkara.naa anta.hkara.ne aha.mmanasii taabhyaa.m saha vartate yaa buddhi.h saa tathoktaa/ saa buddhi.h sarva.m vi.saya.m nirava.ce.sa.m tri.sv api kaale.su yasmaad avagaahate vyaapnoti g.rh.naati .cabdaadya.m pa.jcavidha.m tasmaad eva tanmanobuddhyaha.gkaaralak.sa.na.m trividham eva kara.na.m saadhana.m, kriyate .anenetik.rtvaa/ .ce.saa.ni puna.h dvaari baahye yaani buddhikarmendriyatayaa pratiitaani .crotravaakprabh.rtiini da.ca taani tasyaa eva mano.aha.gkaarayuktaayaa buddher vi.sayagraha.naaya dvaaraa.ni pratiikaany eva na tu kara.natayaa saanvayaani/ tathaa etair da.cabhir dvaarai.h saanta.hkara.naa buddhir eva vi.sayaan g.rh.naatiiti trividham eva kara.nam ity artha.h//35// ki.j caanyat --- ete pradiipakalpaa.h parasparavilak.sa.naa gu.navi.ce.saa.h/ k.rtsna.m puru.sasyaartha.m prakaa.cya buddhau prayacchanti//36// ete iti buddhikarmaanta.hkara.nabhedaas trayode.ca pradiipakalpaa.h pradiipatulyaa.h/ ki.m caanyat/ parasparavilak.sa.naa.h/ bhinnalak.sa.naa visad.r.caa ity artha.h/ .crotra.m hi .cabda.m g.rh.naati, na spar.caadiin/ evam itaratra/ vaag vakty eva na g.rh.naati gacchati viharaty aanandati/ eva.m paa.nyaadi.su/ mana.h sa.gkalpayati naaha.gkurute/ aha.gkaara.c caabhimanute na sa.gkalpayati/ eva.m dvaada.caapi sva.m svam artha.m puru.sabhogyatayaa prakaa.cya buddhau prayacchanti nik.sipanti/ tad buddhistha.m vi.saya.m sukhadu.hkhaadya.m puru.sa upalabhate//36// ki.j caanyat --- sarva.m pratyupabhoga.m yasmaat puru.sasya saadhayati buddhi.h/ saiva ca vi.cina.s.ti tata.h pradhaanapuru.saantara.m suuk.smam//37//(p.38) nirvi.ce.sa.m tri.sv api kaale.su yo yo vi.saya.m prati upabhogo devatiryagyoni.su ta.m ta.m puru.sasya yasmaad hetor buddhir eva saadhayati ni.spaadayati/ raajaamaatyavat/ yathaa sarve.saa.m bh.rtyaanaa.m mantrii upalabdhi.m vidhaaya raajani nivedayati/ eva.m karmendriyaa.ni prakaa.cya buddhau prayacchanti/ buddhir api puru.saaya prayacchati samarpayati/ anena prakaare.na buddhir abhyudayaphalena/ yaavajj.jaana.m notpadyate taavat puru.sa.m yojayati/ svairi.niiva kaamuka.m muu.dhavij.jaana.m gh.rtaadyupacaarai.h/ buddhipreritaa aha.mmanobuddhikarmendriyaakhyaa vi.sayaan na svaartha.m na ca buddhyartha.m ki.m tu puru.saartham eva saadhayanti/ yathaa salak.smiikasvairi.niig.rhe daasyas tadaade.cena rasavatii.m na svaartha.m na ca svaamitayaavasthitasvairi.ny artha.m ki.m tu tayaapah.rtavivekavij.jaanasya kaamukasya k.rte nirvartayanti tadvat/ yaavad asau vimuu.dhas taavad anayaa buddhyaa svairi.ny eva kaamuko vi.sayair upahriyate/ yadaasau katham api guru.caastraatmaanubhavaadibhir aatmaana.m cetayate tadaa svairi.niiva buddhir api puru.sa.m vihaaya sa.m.caamyati/ tato .asau kevalatayaavati.s.thate/ tadanubhavaavasthitir muktir iti yat ki.jcid idam aprastutam/ prastutam ucyate/ ki.j caanyat/ ata.h saiva ca vi.cina.s.ti tata.h pradhaanapuru.saantara.m suuk.smam/ suuk.sma.m durvij.jeyam/ pradhaanapuru.saantara.m naanaatvam/ suuk.smatvaad atiiva durbodham iti yaavat/ buddhir hi adhyavasaayaatmikaa svavyaapaare.na caadhyavasaayena saadhayati/ aha.gkaarendriyatanmaatrabhuutaadhyavasaayena jagat pradhaanapuru.saantaravivecanena vivicya svaya.m mriyate/ ata evoktam --- "aha.gkaaro dhiya.m bruute maina.m supta.m prabodhaya/ prabuddhe paramaanande na tva.m naaha.m na tajjagat// mayi ti.s.thaty aha.gkaare puru.sa.h pa.jcavi.m.caka.h/ tattvav.rnda.m parityajya sa katha.m mok.sam icchati// yo .asau sarve.cvaro deva.h sarvavyaapii jagadguru.h/ dehiitipadam uccaarya haa mayaatmaa laghu.h k.rta.h//" ak.rtapu.nyacara.nair na praapya.m pradhaanapuru.sayor naanaatvam/ tayor evaantara.m dar.cayati/ tvam anyam aatmaana.m na vetsi/ pradhaanam anyat/ sattvarajastamaa.msi trayo gu.naa.h praadhaanikaa amuurtaa.h saamyaavasthaayaa.m pradhaanaakhyaa.h/ te.saam ekatayodrekaat trigu.naa buddhir anyaa, anyo .aha.gkaara.h, pa.jca tanmaatraa.ny anyaani, ekaada.cendriyaa.ny anyaaniiti buddhvaa tattvaani mok.sa.m gacchanti/ na hi bhagavata.h kapilasya mate kim api kartavyam anu.s.theyatayaa, ki.m tu saa.gkhyaanaa.m(p.39) pa.jcavi.m.catitattvaj.jaanam eva saadharmye.na vaidharmye.na ca ni.h.creyasahetu.h/ ukta.m ca --- hasa piba lala moda nitya.m vi.sayaanupabhu.jja kuru ca maa .ca.gkaam/ yadi vidita.m te kapilamata.m tat praapsyase mok.sasaukhya.m ca//37// atraaha --- ukta.m bhagavataa puurvasyaam aaryaayaa.m "vi.ce.saavi.ce.savi.sayaa.niindriyaa.ni" iti/ tatra ke vi.ce.saa ke .avi.ce.saa iti/ atrocyate --- tanmaatraa.ny avi.ce.saas tebhyo bhuutaani pa.jca pa.jcabhya.h/ ete sm.rtaa vi.ce.saa.h .caantaa ghoraa.c ca muu.dhaa.c ca//38// yaani bhuutaadisa.mj.jaat taamasaad aha.gkaaraad utpannaani pa.jca tanmaatraa.ni .cabdaadiini taany avi.ce.saa ity ucyante/ devaanaa.m tanmaatraa.ni sukhalak.sa.naa vi.sayaas tatraapi rajastamasii sta.h ki.m tu tatra sattvam utka.tatvena vartate tasmaad avi.ce.saa ity ucyante/ na vi.ci.syante .caantaghoramuu.dhatvaadibhi.h sattvodrekaat kevalasukhatayaa ity artha.h/ tarhi vi.ce.saa.h ke? atraaha --- tebhyo bhuutaani pa.jca pa.jcabhya.h/ .cabdaadibhya.h pa.jcabhya.h aakaa.caadiini pa.jca mahaabhuutaani puurvapuurvaanuprave.caad ekadvitricatu.spa.jca gu.naany utpadyante/ ete sm.rtaa vi.ce.saa.h/ atraaha --- ete.saa.m ki.m lak.sa.nam iti/ atrocyate/ etaani pa.jca mahaabhuutaani manu.syaa.naa.m vi.sayaa.h/ .caantaa ghoraa muu.dhaa.c ca/ tatraakaa.ca.m .caanta.m ghora.m muu.dha.m ca/ .caanta.m taavat sukhalak.sa.nam/ yathaa ka.ccid garbhag.rhaat ni.skraanta.h avakaa.casthitas tasya tadaakaa.ca.m sukhahetutvaac chaanta.m syaat/ tad evo.s.na.ciitavaataadisa.myogaad du.hkhatvaad ghora.m syaat/ pathi gacchata.h kaandi.ciikasya kevala.m sarvatraakaa.ca.m pa.cyato maargaadyanabhij.jasya pu.msas tad eva muu.dha.m syaat/ eva.m vaayau traividhyam/ yathaa garbhag.rhavaasino vaataayanadvaare.na vaayu.h pravi.can sukhahetutvaac chaanta.h/ tenaivo.s.namaasi sampannena du.hkhotpaadakatayaa du.hkhii syaad ity asau vaayur ghora.h/ sa eva vaayu.h .ciitakaale .ciita.m janayan muu.dha.h/ evam agni.h .ciitaartasya .caanta.h/ grii.smakaale taapaartasya ghora.h/ graamaadidaahe prav.rddho .agni.h pu.mso mohotpaadakatayaa muu.dha.h/ evam aapo gharmaartasya sukhadatvaac chaantaa.h/ hemante du.hkhadatvaad ghoraa.h/ samudramadhyagatasya pu.msa.h tiiram apa.cyato mohahetutvaan muu.dhaa.h/ eva.m p.rthvii nava.caadvalopacitaa praav.r.si sukhakaari.niiti .caantaa/ grii.smakaale u.s.nabaalukaa ghoraa/ saiva pathikasya maargaanabhij.jasya praa.nigraamaadyapa.cyato muu.dhaa/ eva.m devaanaa.m nirvi.ce.saa vi.sayaa.h/ tanmaatrasa.mj.jitaa nirvi.ce.saa.h kevalaa evaanandamayaa.h .caantaghoramuu.dhatayaavi.ci.s.taa.h svabhaavaruupaa.h(p.40) .carkaraaka.tutiktaadirasaa ni.ccita.m svabhaavamaadhuryaam.rtaa upameyasukha.caalik.siiram iva/ maadhuryak.saaraka.tvaadipaarthivagu.nasamp.rkta.m svabhaavarasa.m jalam ivaamii vi.sayaa.h(?)/ devaanaam eva.m nirvi.ce.saa.h syu.h/ tanmaatrasa.mj.jitaa.h sukhalak.sa.naa eva/ manu.syaa.naa.m viyadaadibhuutamayatvaat bhuutaaniiva sukhadu.hkhamohalak.sa.naas te ity artha.h//38// atraaha --- kim etaav anta eva vi.sayaa.h, na hi/ ki.m tv anye .api santi/ ke punas te iti? ucyate/ suuk.smaa maataapit.rjaa.h saha prabhuutais tridhaa vi.ce.saa.h syu.h/ suuk.smaas te.saa.m niyataa maataapit.rjaa nivartante//39// tatra suuk.smaas taavat pa.jca tanmaatrakaa.h tair evaadisarge suuk.sma.cariiraa.ni trayaa.naam api lokaanaa.m praarabdhaani/ tat suuk.sma.cariiram.rtukaale maatur udara.m pravi.cati/ maatuu rudhira.m pitu.h .cukram/ vedaantavaadino .apy evam aahu.h/ praa.nina.h svarganarakaadi.su svakarmabhogaanantaramatraajigami.sava.h somama.n.dale liinaa bhuutvaa v.r.s.tayo bhavanti/ tato .annam, tat striipu.msaabhyaam upabhukta.m .cukra.co.nite, tata.h puru.sa iti/ "vettha yathaa pa.jcamyaam aahutaav aapa.h puru.savacasa"(chaandogyopani.sad 5/3/3) ity aarabhya "iti tu pa.jcamyaam aahutaav aapa"(chaandogyopani.sad 5/9/1) ity aahu.h/ puraa.ne.sv api "somav.r.s.tyannaretaa.msi puru.sas tatra pa.jcama.h/ sa jiivaty agnaye pa.ccaad dharanty asmaad yato .abhavat//" iti/ tad eva.m suuk.sma.cariirasyopacaya.m karoti/ maatur a.citapiitaannaraso maat.rnaa.diisambandhena pravi.cya suuk.sma.cariirasya .cukra.co.nitamayasyopacaya.m kurute/ maatu.c ca naa.dyaa baalasya naabhirandhra.m pravi.cati/ yathaikena maarge.na .caakavaa.tasyaapy aayanam udaka.m karoti evam annapaanasya raso maat.rnaa.diigato baalasya naabhi.m pravi.cati/ pravi.cya baala.cariirasyaapy aayana.m karoti/ tatra suuk.sma.cariirasyaak.rtir yaad.rglak.sa.naa bahi.h.cariirasya bhavati hastapaada.cira.hp.r.s.thodaraja.gghaagulpha iti/ api ca .ci.s.taa vadanti bahi.h.cariira.m .saa.tkau.cikam iti/ rudhiramaa.msatvaco maat.rjaa.h snaayvasthimajjaana.h pit.rjaa.h/ evam etad baahya.cariiram aabhyantarasuuk.sma.cariirasyopacaya.m kurute/ tasyaiva bahi.h.cariiropacitasya suuk.sma.cariirasya prasavakaale yonyaa nirgatasya maatur udaraat baahyaani pa.jca mahaabhuutaani p.rthivyaadiini vihara.nasa.msthaaniiyaani k.rtaani/ yathaa kasyacid raajakumaarasya maataapit.rbhyaam upacitasya pa.jca mahaabhuutaani k.rtaani/ aakaa.cam avakaa.cane, bhuumir vihara.ne, aapa.h pi.n.diikara.ne .cuddhau ca, agnir(p.41) aahaarapacane, vaayur vyuuhane, asya .cariirasyaivam ete vi.ce.saa.h trividhaa.h/ suuk.smaa maataapit.rjaa.h saha prabhuutai.h/ pra ity upasarga.h/ eva.m suuk.smaa maataapit.rjaa bhuutaani cety artha.h/ taani ca p.rthivyaadiini/ evam ete tridhaa vi.ce.saa.h/ ye caanye praag abhihitaa vi.ce.saa.h .caantaa ghoraa muu.dhaa.c ca/ atraaha --- ete.su tri.sv api vi.ce.se.su ke nityaa.h ke .anityaa ity atrocyate --- suuk.smaas te.saa.m niyataa.h/ suuk.smaa iti yair aadisargaarambhas te niyataa nityaa ity artha.h/ tair aarabdha.m suuk.sma.cariiram asmin sthuula.cariire patati tad adharme.na sa.myukta.m pa.cum.rgapak.sisariis.rpasthaavaraantaani pa.jca sthaanaani pa.cyati/ dharmaadharmayo.h saamyena braahma.naadiini ca.n.daalaantaani pa.cyati/ eva.m suuk.sma.cariira.m niyata.m yaavat sa.msaaram ity artha.h/ tad yaavaj j.jaana.m gu.napuru.saantaropalabdhiruupa.m notpadyate taavat sa.msarati, utpanne j.jaane nivartate/ tasmi.m.c ca niv.rtte puru.so mok.sa.m gacchati/ ukta.m ca --- "dehe mohaa.craye bhagne yukta.h sa paramaatmani/ kumbhaakaa.ca ivaakaa.ce labhate caikaruupataam//" "yathaa darpa.naabhaava aabhaasahaanau" ityaadi/ tasmaad etat suuk.smam/ maataapit.rjaa nivartante tat suuk.sma.cariira.m parityajya mara.nakaale maataapit.rja.m patati/ tat suuk.sma.cariira.m j.jaanam avidu.saa.m sa.msarati//39// atraaha --- ukta.m ca bhagavataa --- "maataapit.rjaa nivartante tat suuk.sma.m sa.msaratiity artha.h/ atrocyate --- puurvotpannam asakta.m niyata.m mahadaadisuuk.smaparyantam/ sa.msarati nirupabhoga.m bhaavair adhivaasita.m li.ggam//40// puurvotpannam ityaadi/ sargotpannam ity artha.h/ yaavaj j.jaana.m notpadyate taavat sa.msaare sthiratara.m sthitam ity artha.h/ ki.j caanyat --- asakta.m, kvacin na saktam ity asakta.m devamaanu.satiryak.su suuk.smatvaat/ niyata.m nityam ity artha.h/ pa.jca karmendriyaa.ni pa.jca buddhiindriyaa.ni pa.jca tanmaatraa.ni mano buddhir aha.gkaara evam a.s.taada.ca --- mahadaadisuuk.smaparyantam iti/ mahaany asyaadau, suuk.smaa.ni tanmaatraa.ni .cabdaadivi.sayaakhyaany ante yasya tat tathoktam/ anta.hkara.nabahi.hkara.naani trayoda.ca tanmaatraa.ni pa.jca ceti/ atraaha --- tat ki.m karoti/ atrocyate --- sa.msarati devamaanu.satiryagyoni.su jiivabhaavam aagacchati/ tad dhi(p.42) nirupabhoga.m .cabdaadayo vi.sayaa upabhogaas tair virahitam/ trayoda.cakara.naatmakam evety artha.h/ bhaavair adhivaasita.m devamaanu.satiryagbhaavaadhivaasitam evety artha.h/ yathaa tilapatanavastravaasanavat(?)/ tadvat .caantaa bhaavaa bhavanti/ devabhaavaa.h .cubhena mi.cre.na maanu.saa a.cubhena tiryaktvam/ li.gga.m pralayakaale pradhaane laya.m gacchatiiti li.ggam/ prakar.se.na dhiiyate k.sipyate .atra sarvam iti pradhaanam//41// atraaha --- suuk.sma.cariire.na naasti prayojanam/ tarhi trayoda.cavidha.m kara.nam eva katha.m sa.msaratiiti? atrocyate --- citra.m yathaa.crayam.rte sthaa.nvaadibhyo vinaa yathaa chaayaa/ tadvad vinaavi.ce.sais ti.s.thati na niraa.craya.m li.ggam//41// ihaa.crayaa.crayi.no.h sambandho d.r.s.ta.h/ na hy aa.craya.m vinaa.crayii ti.s.thati/ ku.dyaapa.taa.craya.m k.rtvaa citram avati.s.thate/ tad ida.m suuk.sma.cariira.m ku.dyapa.tasthaaniiya.m citrasa.msthaaniiya.m trayoda.cavidha.m kara.nam/ tad eva.m sati yad ukta.m bhavataa trayoda.cavidha.m kara.nam eva sa.msaratiiti tan mithyaa/ ki.m caanyat --- sthaa.nvaadibhyo vinaa yathaa chaayaa iti/ sthaa.nupuru.saadibhir vinaa yathaa chaayaa na bhavati/ chaayaa.m vinaa te ca na bhavanti/ yathaagninaa vinaa prakaa.co na bhavati/ tadvad vinaavi.ce.sais ti.s.thati na niraa.craya.m li.ggam iti/ avi.ce.saa iti tanmaatraa.ni svaabhaavikak.siirajalavac .caantaghoramuu.dhatvarahitatvaat/ tair aarabdha.m suuk.sma.cariiram/ tena suuk.sma.cariire.na sargaadipraarabdhena vinaa niraa.craya.m trayoda.cakara.naakhya.m li.gga.m na ti.s.thati/ ato yad ukta.m bhavataa "kim avi.ce.sair aarabdhasuuk.sma.cariirakalpanayaa prayojana.m trayoda.cavidha.m kara.nam ea sa.msarati" iti, tan mithyaa//41// atraaha --- suuk.sma.cariira.m trayoda.cavidhakara.nasampanna.m kena hetunaa sa.msaratiiti? atrocyate --- puru.saarthahetukam ida.m nimittanaimittikaprasa.ggena/ prak.rter vibhutvayogaan na.tavad vyavati.s.thate li.ggam//42// puru.saartha.h kartavya iti pradhaanasya taavat prav.rtti.h/ sa caartho dvividha.h/ .cabdaadyupalabdhilak.sa.no gu.napuru.saantaropalabdhilak.sa.na.c ca/ .cabdaadyupalabdhir brahmalokaadi.su bhogaavaaptir gu.napuru.saantaropalabdhir mok.sa iti/ tasmaad uktam --- puru.saarthahetukam ida.m suuk.sma.cariiram iti/ ki.m caanyat --- nimittanaimittikaprasa.ggena(p.43)/ tatra nimitta.m dharmaadya.s.tavidham/ tat purastaat vak.syaama.h "dharme.na gamanam uurdhvam" ityaadi/ prak.rti.h pradhaanam/ vibhutva.m prabhutva.m tasya yogaat(tadvibhutvayogaat)/ yathaa ka.ccid raajaa prabhutvayogena svaraa.s.tre yad yad icchati tat tat karoti/ eva.m pradhaanam api prabhutvayogena maanu.sya.m vaa daiva.m vaa tairyagyonya.m vaa kurute/ eva.m suuk.sma.cariira.m trayoda.cavidhena kara.nena sa.myukta.m hastinyaa udara pravi.cya hastii bhavati/ strii.cariira.m pravi.cya manu.syo bhavati/ pa.cur bhavati/ tasmaat na.tavad vyavati.s.thate li.ggam//42// atraaha --- ukta puraa bhaavair adhivaasita.m li.gga.m suuk.sma.cariira.m sa.msarati/ tat ke bhaavaa iti? atrocyate --- saa.msiddhikaa.c ca bhaavaa.h praak.rtikaa vaik.rtaa.c ca dharmaadyaa.h/ d.r.s.taa.h kara.naa.crayi.na.h kaaryaa.crayi.na.c ca kalalaadyaa.h//43// trividhaa bhaavaa.c cintyante/ tatra kecit saa.msiddhikaa.h, kecit praak.rtikaa.h, kecid vaik.rtaa.h/ tatra saa.msiddhikaas taavat --- yathaa kapilasya bhagavata.h paramar.ser aadisarge utpannasyeme catvaaro bhaavaa.h sahotpannaa dharmo j.jaana.m vairaagyam ai.cvaryam iti/ ete saa.msiddhikaa ucyante/ praak.rtikaa naama brahma.na.h putraa.h kila sanakaadayo babhuuvu.h/ te.saam utpannakaaryakaara.naanaa.m .cariiravataa.m .so.da.cavar.saa.naam evaite catvaaro bhaavaa akasmaad evotpannaa nidhidar.canavat/ ete ca praak.rtikaa bhaavaa ucyante/ vaik.rtikaa yathaa --- aacaaryaadimuurtim adhik.rtya utpannaa vaik.rtikaa ity ucyante/ aacaarya.m nimitta.m k.rtvaa j.jaanam utpadyate/ j.jaanaad vairaagya.m, vairaagyaad dharmo, dharmaad ai.cvaryam/ evam ete catvaaro bhaavaa asmadaadi.sv api vartante/ tad eva vaik.rtaa ity ucyante/ evam ete tridhaa bhaavaa vyaakhyaataa yair adhivaasita.m mahadaadi li.gga.m sa.msarati/ atraaha --- dharmo, j.jaanam, vairaagyam ai.cvaryam, adharmo .aj.jaanam avairaagyam anai.cvaryam/ evam ete .a.s.tau bhaavaa.h kva vartante? puurvar.sibhi.h d.r.s.taa.h kara.naa.crayi.na.h/ kara.naany(p.44) ucyante buddhikarmaanta.hkara.nabhedaat trayoda.ca/ taany aa.crityaa.s.tau bhaavaa.h pravartante/ ukta.m hi "adhyavasaayo buddhir dharmo j.jaana.m viraaga ai.cvaryam" ity evamaadi/ ki.m caanyat --- kaaryaa.crayi.na.c ca kalalaadyaa.h/ yathaa suuk.sma.cariiram utpattikaale maatur udara.m pravi.cati/ maatu.h rudhira.m pitu.h .cukra.m tasya suuk.sma.cariirasyopacaya kurute/ kalalabudbudaghanamaa.msape.ciigarbhakumaarayauvanasthaaviraadayo .annapaanarasanimittaa utpadyante/ tatra ucyate --- "kaaryaa.crayi.na.c ca kalalaadyaa" iti/ kalalagraha.na.m viraaganimittam//43// ukta.m puurvasyaam aaryaayaa.m "nimittanaimittikaprasa.ggena" "na.tavad vyavati.s.thate li.ggam" iti/ tatra ki.m nimitta.m ki.m ca naimittikam iti? atrocyate --- dharme.na gamanam uurdhva.m gamanam adhastaad bhavaty adharme.na/ j.jaanena caapavargo viparyayaad i.syate bandha.h//44// tatra dharmo nimittam/ iha loke dharma.m ya.h kurute tan nimitta.m k.rtvaa suuk.sma.cariiram uurdhva.m gacchati/ uurdhvam ity a.s.taanaa.m devayoniinaa.m graha.nam/ tatra aadya.m braahmam/ praajaapatyam, aindra.m, pitrya.m, gaandharva.m, yaak.sa.m, raak.sasa.m, pai.caacam ity etaany a.s.tau sthaanaani suuk.sma.cariira.m gacchati/ tatra dharmo nimittam, uurdhvagamana.m naimittikam/ ki.m caanyat --- gamanam adhastaad bhavaty adharme.na/ iha loke yamaniyamalak.sa.no dharmas tadvipariito hy adharma.h, tenaadharme.na suuk.sma.cariiram adhastaad gacchati pa.cvaadi/ pa.cum.rgapak.sisariis.rpasthaavaram iti pa.jcadhaa tiryak sthaavaraantam/ atraadharmo nimittam, adhogamana.m naimittikam/ ki.m caanyat --- j.jaanena caapavarga.h/ yat pa.jcavi.m.catitattvaj.jaana.m tena j.jaanena tatsuuk.sma.cariira.m nivartate/ paramaatmaapavarga.m praapnoti mok.sa.m gacchatiity artha.h/ ato j.jaana.m nimittam apavargo naimittika.h/ anyac ca viparyayaad i.syate bandha.h/ kasya viparyayaat/ j.jaanasya viparyayo .aj.jaana.m, tenaaj.jaanenaaha.m dar.caniiya.h subhago .aha.m bhoktaaham iti manyate/ tenaaj.jaanena manu.syatiryagdeve.sv aatmaana.m nibadhnaati/ na mok.sa.m gacchatiity artha.h/ ato .aj.jaana.m nimitta.m bandho naimittikaa.h/ sa ca bandhas trividha.h/ prak.rtibandho vaikaarikabandho dak.si.naabandha.c ceti/ tatra prak.rtibandho naamaa.s.taasu prak.rti.su paratvenaabhimaana.h/ vaikaarikabandho naama brahmaadisthaane.su .creyobuddhi.h/ dak.si.naabandho naama gavaadidaanejyaanimitta.h/ eva.m caturvidha.m nimittanaimittika.m vyaakhyaatam//44//(p.45) anyad apy eva.mvidham ucyate caturdhaa --- vairaagyaat prak.rtilaya.h sa.msaaro raajasaad bhavati raagaat/ ai.cvaryaad avighaato viparyayaat tadviparyaasa.h//45// yathaa kasyacid vairaagyam asti/ (jitendriyo vi.sayebhyo virakto na yamaniyamapara.h kevalam) na tu j.jaanam asti gu.napuru.saantaraakhyam/ tenaaj.jaanena vairaagyapuurve.na naasti mok.sa.h/ kevalam a.s.taasu prak.rti.su layo bhavati pradhaanabuddhyaha.gkaaratanmaatre.su/ tatra liinam aatmaana.m muktam ity avagacchati bhuuya.h sa.msara.nakaale sa.msarati tri.su loke.su .cariirotpattir bhavati/ tatra vairaagya.m nimitta.m prak.rtilayo naimittika.h/ ki.m caanyat --- sa.msaaro raajasaad bhavati raagaat/ yo .aya.m raajaso raago .avairaagya.m yaj.ja.m karoti, daana.m dadaati, amunaamu.smin loke sukha.m me bhaaviiti/ tena raage.na sa.msaaro bhavati/ brahmaadisthaane.su janma bhavati/ tatra raago nimitta.m sa.msaaro naimittika.h/ ki.m caanyat --- ai.cvaryaad avighaata.h yat puurvam ai.cvaryam a.nimaadikam a.s.tavidha.m nirdi.s.ta.m tasmaad ai.cvaryaat praarthitaanaam avighaato bhavati na mukti.h/ avighaato .askhalanam/ viparyayaat tadviparyaasa.h/ viparyayaad anai.cvaryaat tadviparyaasa.h praarthitaanaam apraaptir ity artha.h/ tatraanai.cvarya.m nimittam/ praarthitasyaapraaptilak.sa.no viparyaaso naimittika.h/ eva.m .so.da.cako nityanaimittikaprasa.ggo vyaakhyaata.h/ prak.rtilaya.h prak.rtibandha ity ucyate/ yaj.jaadibhir dak.si.naabandha ity ucyate/ ai.cvaryaadinimitto bhogo vaikaarika ity ucyate//45// nanu nimittanaimittikaprasa.gga.h kimaatmaka iti? atrocyate --- e.sa pratyayasargo viparyayaa.caktitu.s.tisiddhyaakhya.h/ gu.navai.samyavimardena tasya bhedaas tu pa.jcaa.cat//46// e.sa iti/ aaryaadvayena .so.da.cavidho naimittika.h sarga ukta.h/ pratyayasarga ucyate/ pratyayaad buddher utpanno yasmaat tasmaat pratyayasarga ity ucyate/ ukta.m hi purastaat "adhyavasaayo buddhi.h" ityaadi/ so .aya.m pratyayasargo bhuuya.c caturdhaa bhidyate/ yasmaad aaha --- viparyayaa.caktitu.s.tisiddhyaakhya.h/ sa.m.cayabuddhir viparyaya.h sthaa.nur aya.m puru.so veti/ bhuuyo .api sthaa.nu.m prasamiik.sya na .caknoty antara.m gantum evam asyaa.caktir utpannaa/ tatas t.rtiiya.h tam eva sthaa.nu.m(p.46) j.jaatu.m sa.m.cayitu.m vaa necchati kim anenaasmaakam ity e.saa tu.s.ti.h/ bhuuya.c caturtho (d.r.s.te yas tasmin) sthaa.nvaadiruu.dhaa.m vallii.m pa.cyati .cakuni.m vaa/ tato .asya ni.ccaya utpadyate sthaa.nur ayam ity e.saa siddhi.h/ evam e.sa pratyayasargo bhinna.c caturdhaa viparyayaa.caktitu.s.tisiddhyaakhya.h/ tasya caturvidhapratyayasargasya gu.navai.samyavimardena pa.jcaa.cat bhedaa bhavanti/ sattvarajastamaa.msi trayo gu.naas te.saa.m vai.samya.m tadvimardena/ yadaa sattvam udrikta.m tadaa rajastamasii gau.ne/ yathaadityodayaan nak.satratejaso gau.natvam/ eva.m yadaa rajasaa sattvatamasii, tamasaa sattvarajasii gau.ne tadaa tadvimardo bhavati/ tena vimardena tasya caturvidhasya pratyayasargasya pa.jcaa.cad bhedaa bhavanti//46// taan aaha --- pa.jca viparyayabhedaa bhavanty a.cakte.c ca kara.navaikalyaat/ a.s.taavi.m.catibhedaa tu.s.tir navadhaa.s.tadhaa siddhi.h//47// sugamam//47// viparyayasya ca tamo moho mahaamohas taamisro .andhataamisra iti pa.jca bhedaa.h/ te.saa.m bhedaantaraa.ny aaha --- bhedas tamaso .a.s.tavidho mohasya ca da.cavidho mahaamoha.h/ taamisro .a.s.taada.cadhaa tathaa bhavaty andhataamisra.h//48// tamasas taqavad a.s.tavidhaa prak.rti.h/ tadvastu malayatiiti tama.h/ tasya param a.s.taasu prak.rti.su layo bhavati/ tad yathaa pradhaana.m buddhir aha.gkaara.h pa.jcatanmaatraa.niity ete.su/ tatra liinam aatmaana.m mukto .aham iti manyate/ sa ca tasya viparyaya.h/ eva.m tamaso .a.s.tadhaa bheda.h/ mohasya ca a.s.tavidha evety artha.h/ yattada.nimaadya.s.tavidham ai.cvaryam ukta.m tasmin saktaa brahmaadayo devataa na mok.sapadam icchanti/ tasyai.cvaryasya .cubhakarma.nopaattasya k.saye puna.h sa.msaranti/ ayam a.s.tavidho mohasyaapi bheda.h/ mahaamohasya da.cavidho bheda.h/ devaanaa.m .cabdaadaya.h pa.jcatanmaatraakhyaa vi.sayaa avi.ce.saa.h kevalaanandaruupaa nirupaadhidugdhavac chaantaadisa.jjaatasukhaadivirahitaa ye bhavanti svargapraaptau/ eva.m manu.syaa.naa.m bhautika.cariiratayaa sukhadu.hkhamohasampannaa.h .caantaghoramuu.dhaa bhavantiity e.sa da.cavidho mahaamoha.h/ tad ete.su da.casu brahmendraadayo devaa manu.syaa.c(p.47) ca tiryagyonyaasaktaa.c ca d.r.cyante/ tena hi vi.sayebhya.h param astiiti muu.dhavij.jaanaas tadaasaktyaa gu.napuru.saantaropalabdhiruupa.m nityanirati.cayasukhaabhivyaktaye j.jaanaavabodha.m na kurvantiity e.sa mahaamoha.h/ tenaamii te mukti.m na bhajante/ taamisro .a.s.taada.cadheti/ devamanu.syaa.naa.m da.ca vi.sayaa.h praag abhihitaa avi.ce.sasavi.ce.satayaa/ a.nimaadyai.cvarya.m caa.s.tagu.nam evam a.s.taada.cadhaa bhavati/ tebhya.h kenacid vaigu.nyenaapraaptyaabhihitasya ya.h krodha.h sa taamisra ity ucyate/ tathaa a.s.taada.cadhaa cety artha.h/ andhataamisro .api bhavati tatsa.gkhya eva/ tathaa evam a.s.taada.cadhaatraapi/ te.su ca mara.natraasaad du.hkham utpadyate/ ai.cvarye vidyamaana ai.cvarya.m parityajya m.rtyunaa hriyamaa.nasya gacchaamiiti sa.gkalpayato yas traasa.h so .andhataamisra ity ucyate da.ca vi.sayaanai.cvarya.m praapyaapi bhoktu.m na labhate .antaraale .api mriyata iti yaavat/ evam amii viparyayasya tama.hprabh.rtaya.h pa.jca bhedaa vibhidyamaanaa dvi.sa.s.tibhedaa.h sa.jjaataa.h/ ata uurdhvam a.cakter a.s.taavi.m.catibhedaan vak.syaama.h//48// ekaada.cendriyavadhaa.h saha buddhivadhair a.caktir uddi.s.taa/ saptada.ca vadhaa buddher viparyayaat tu.s.tisiddhiinaam//49// ekaada.cendriyavadhaa.h aandhyabaadhiryaghraanapaakaja.datvaku.s.thatvamuukatvaku.nitvapa.ggutvagudaavartaklaibyonmaadaa ity ekaada.cendriyavadhaa.h/ indriyaa.naa.m svavi.sayagraha.naasaamarthya.m vadha iva vadha.h/ yatheha loke ka.ccid devadatto yaj.jadattam aahuuya abraviit --- bho du.hkhito .asmi ki.m karavaa.niiti/ sa tenokta.h saa.gkhyaj.jaanaadhigama.m kuru.sva du.hkhaantamok.sa.m praapsyasiiti/ evam ukto .asaav aaha --- naaham etad abhyaasa.m kartum alam/ baadhiryaat guruvacana.m na .c.r.nomi, .cu.cruu.saayaam asamartho .asmi/ aandhyaku.nitvapa.ggutvaadido.saa.crayatvaat kuto mama j.jaanaadhigama iti/ evam evaandhyamuukatvonmaadaada indriyopaghaataa vidyaagraha.ne asamarthaa boddhavyaa.h/ evam ete ekaada.cendriyavadhaa a.caktir ucyante/ ki.j ca --- saha buddhivadhair iti/ buddher vadhaa buddhivadhaas tai.h saha/ ke te buddhivadhaa.h? saptada.casa.gkhyaa.h/ te ca saptada.caapi --- nava tu.s.tibhedaa a.s.tau siddhaya.h/ tanniruupa.naprastaave vyaakhyaasyaama.h//49//(p.48) tatra navadhaa tu.s.tim aaha --- aadhyaatmikya.c catasra.h prak.rtyupaadaanakaalabhaagyaakhyaa.h/ baahyaa vi.sayoparamaat pa.jca nava ca tu.s.tayo .abhihitaa.h//50// aatmany adhik.rtya pravartante taa.c catasras tu.s.taya.h/ prak.rtitu.s.tir upaadaanatu.s.ti.h kaalatu.s.ti.h bhaagyatu.s.ti.c ceti/ yathaa ka.ccit prak.rtimaatra.m vetti, na tu jaaniite sagu.naagu.natvanityaanityatvacetanaacetanatvasarvagatatvadharmaan asyaa.h kevala.m prak.rtyastitvamaatraj.jaanenaaha.m jaanaamiiti tu.s.ta.h pravrajitas tasya naasti mok.sa.h/ e.saa prak.rtitu.s.ti.h/ ka.ccit trida.n.daku.n.dikaak.samaalaak.r.s.naajinopaadaanamaatre.naivaaha.m mukta ity abhimaanii bruute/ tena mama mok.so bhaaviiti/ etaavanmaatre.na tu.s.to j.jaanaadhigame na pravartate/ tasyaapi na mok.sa ity e.saa upaadaanatu.s.ti.h/ ka.ccid eva.m bruute kaalena svaya.m mok.so bhaavii ki.m tattvavij.jaaneneti/ j.jaane prav.rttyaiva tu.s.ta.h/ tasyaapi na mok.sa iti kaalatu.s.ti.h/ ka.ccid eva mahaabhaagyenaiva mukto bhavati/ tasmaaj j.jaanam asaadhaka.m mukte.h syaad iti taavataa tu.s.ta.h tasya na mok.sa e.saa bhaagyatu.s.ti.h/ evam etaa aatmany adhik.rtya jaayante ity aadhyaatmikya.c catasras tu.s.taya.h/ baahyaas tu pa.jca tu.s.taya.h/ pa.jcaanaa.m vi.sayaa.naam uparamaad bhavanti, arjanarak.sa.nak.sayaat.rptihi.msaado.saan bhaavayata.h pa.jca/ evam ubhayatra nava tu.s.taya.h/ tatraarjana.m naama vi.sayaa.naa.m tadartha.m k.r.sipaa.cupaalyaadivyavasaayadu.hkham avadhaarya tebhya evoparatas tu.s.ti.m labhate/ e.saa pa.jcamii tu.s.ti.h/ arjitaanaam api raajacauraadibhyo du.hkha.m vi.sayaa.naa.m rak.sa.na.m kartu.m tasmaan na vi.sayai.h kaaryam ity uparatas tu.s.ti.m labhate, saa .sa.s.thii tu.s.ti.h/ rak.sa.ne .api k.rta upabhujyamaanaas te k.siiyanta iti na tai.h kaaryam ity uparatas tu.s.ti.m labhate, e.saa saptamii/ tathaarjanak.sayaadipratiikaarair api k.rtair naastiitiindriyaa.naa.m vait.r.s.nyam, tasmaan na tai.h kaaryam ity uparatasyaa.s.tamii tu.s.ti.h/ proktaanaa.m pratiikaare k.rte .apy arjanaadiprav.rttena hi.msaam antare.na bhuutoparodha.m vinaamii na praapyante tasmaan na tai.h kaaryam ity uparata.h tu.s.ti.m labhate/ e.saa navaamii tu.s.ti.h/ evam etaa.h pa.jca baahyaas tu.s.taya.h/ ubhaya.m nava bhavanti/ (evam etaabhis tu.s.tibhir j.jaana.m vinaa mok.so .astiiti kevalena vairaagye.na tu.s.ta.h/) aasaa.m navaanaam api tu.s.tiinaa.m granthaantare sa.mj.jaantaraa.ni/ tad yathaa --- (p.49) ambha.h salilam ogho v.r.s.ti.h taara.m sutaara.m sunetra.m sumariicam uttamaambhasikam iti/ aasaa.m vipariitaa atu.s.tayo .anambha ityaadyaa.h/ eva.m tu.s.tyatu.s.tayo vyaakhyaataa.h//50// idaanii.m siddhayo vyaakhyaayante --- uuha.h .cabdo .adhyayana.m du.hkhavighaatatraya.m suh.rtpraapti.h/ daana.m ca siddhayo .a.s.tau siddhe.h puurvo .a.gku.cas trividha.h//51// tatra uuho naama yathaa ka.ccic cintayati, ki.m para.m yaathaatmyam, ki.m ni.h.creyasam, ki.m k.rtvaa sukha.m praapyate/ evam asya cintayato j.jaanam utpadyate svata.h .caastrato guruto vaa/ yat pradhaanabuddhyaha.gkaaratanmaatrendriyabhuutaany anyaani, aham anya iti tato mok.sa.m gacchati/ e.saa uuhasiddhi.h prathamaa/ caurasaadhutadanugaamisvaamipathikasa.myogaadivat/ prak.rtipuru.sa.ci.syagurukramaj.jaanam/ tad yathaa graamam aacchidya cauraa yaanti/ tatsaarthamadhye saadhur eko gacchati/ tadanugaamii ca svaamii/ caturtha.h pathikas tadabhij.ja.h/ pathikacauramadhye saadhur api cauragu.naasp.r.s.to .api tadanugaaminaa cauratayaa pratiitas taad.rgga.nanaayaa.m (pratiita.h) tadabhij.jena pathikena svaamii sambodhito yad aha.m sarva.m jaanaami, amii cauraa aya.m saadhur eva tatsaarthaanuvartiiti/ eva.m caurasthaaniiyo buddhyaha.gkaaratanmaatrendriyabhuutasamavaaya.h, saadhusthaaniiya.c ca puru.sa.h, tadanugaamisthaaniiya.h .ci.syo, bhedena bodhyaa.h/ pathikasthaaniiyo guru.h/ tasmaaj j.jaana.m pratiikatraye.naivaavagamyate --- guruta.h .caastrata.h, svata ity uuhasiddhi.h prathamoktaa/ .cabdo naama yathaa kasyacit pa.thata.h (tam asya jana.m) .cabda.m .crutvaanyat pradhaanam anyo .aham iti tanmaargaprav.rttiprabuddho mok.sa.m gacchati/ evam e.saa dvitiiyaa siddhi.h .cabdata utpannaa/ ka.ccid guruupaasanayaa tato .adhiityaavagamya sakala.m j.jaanam aapnoti, t.rtiiyaadhyayanasiddhi.h saa.gkhyaj.jaanam adhiitya sa.jjaataa/ evam etaas tisra.h siddhaya.h/ .ce.saa vyaakhyaayante/ du.hkhavighaatatrayam iti/ yathaa ka.ccid aadaav abhihitaadhyaatmikaadidu.hkhatraye.naabhibhuuto .asya pratiikaaraayoha.m .cabdam adhyayana.m vaa pratipadya j.jaanam adhigamya mok.sa.m yaatiiti du.hkhavighaataaya yatrohaaditrayam adhikurute tad api siddhitrayam/ eva.m .sa.t siddhaya.h/ ka.ccid durmedhaa guro.h sakaa.caan naavadhaarayati/ tat kenacit pratyupakaaraanapek.se.na suh.rdaa tasmaat sa.msaarakuupaad ujjihiir.su.naa tadanukuulatayaa k.rpaavataa sugamavacobhir vairaagyapuurvaka.m gu.napuru.saantaropalabdhiruupa.m saa.gkhyaj.jaanam upadi.cataa samuddh.rtam aalokyaaha, (p.50) bhagavaan .caastrakaara.h --- suh.rtpraaptir iti/ te hi suh.rdas tathopadi.canti suh.rttayaa yathaa paa.saa.no .apy avabudhyate/ ukta.m ca --- "e.saa aaturacittaanaa.m maatraaspar.cecchayaa vibhu.h/ bhavasindhuplavo d.r.s.to yad aacaaryaanuvartanam//"(bhaagavatapuraa.na 1/6/35) e.saa saptamii siddhi.h/ ka.ccid aavaahanasa.mvaahanabhik.saapaatravastracchatrakama.n.daluprabh.rtidaanena guruun aaraadhya saa.gkhyam adhigamya mok.sa.m gacchatiity e.saa.s.tamii siddhir daanaadibhir upaayair ni.spannaa/ aasaam a.s.taanaa.m puurvavannaamaantaraa.ni/ taara.m sutaara.m taarataara.m pramoda.m pramudita.m mohana.m ramyaka.m sadaapramuditam iti/ vipariitaa asiddhaya.h/ tad yathaa ataaram ityaadyaa.h/ tata.c ca ekaada.cendriyavadhaa.h, navaanaa.m tu.s.tiinaa.m viparyayaa.h prak.rtyupaadaanakaalabhaagyaakhyaanaa.m pa.jcavi.sayoparamatu.s.tiinaa.m ca/ a.s.taanaa.m siddhiinaa.m viparyayaa anuuhaadaya.h/ saptada.ca vadhaa buddher evam ekaada.ca saptada.ca caa.s.taavi.m.catibhedaa a.cakter abhidhiiyante/ eva.m viparyayaa.caktitu.s.tisiddhiinaam udde.ca.h k.rta iti vaakya.ce.sa.h/ siddhe.h puurvo .a.gku.cas trividha.h/ yaa uuhaadyaa.s.tadhaa siddhis tasyaa puurvo viparyayaa.caktitu.s.tiruupo .a.gku.co niyaamaka.h/ trividhas triprakaara ity artha.h/ yathaa.gku.cena g.rhiito gajo va.cyo bhavati/ eva.m viparyayaa.caktitu.s.tiruupa.m trividha.m pratyayasarga.m hitvaa siddhi.h sa.msevyaa, siddhes tattvaj.jaana.m, tasmaac ca mok.sa iti taatparyam//51// atraaha --- bhagavataa ukta.m puurvasyaam aaryaayaa.m bhaavair adhivaasita.m li.gga.m sa.msarati/ tatra ki.m li.gga.m puurvotpannam aahosvit bhaavaa ity atrocyate --- li.gga.m taavat suuk.sma.m taanmaatrika.m .cariiram anaadikaalotpanna.m trayoda.cavidhena kara.nena sa.myukta.m bhaavair adhivaasita.m sa.msarati/ kara.naani buddhyaha.gkaaramanobuddhikarmaakhyaani trayoda.ca/ eva.m trayoda.cavidhakara.nam aa.critya suuk.sma.cariira.m taanmaatrika.m sa.msarati/ .cariira.m kara.naani caitalli.ggam ity atrocyate/ bhaavair adhivaasitam iti bhaavaa dharmaj.jaanavairaagyai.cvaryaa.ni catvaara.h saattvikaa.h/ vipariitaas taamasaa.h/ evam a.s.tau bhaavaa.h/ tatra sandeha.h/ ki.m li.gga.m puurvotpannam, utasvid bhaavaa iti/ ucyate --- na vinaa bhaavair li.gga.m na vinaa li.ggena bhaavanirv.rtti.h/(p.51) li.ggaakhyo bhaavaakhyas tasmaad bhavati dvidhaa sarga.h//52// li.ggena vinaa bhaavo na bhavati bhaavai.c ca vinaa li.gga.m na bhavati/ yathaagninaa vinaa no.s.natvam u.s.natva.m vinaa naagni.h/ evam etayor li.ggabhaavayor yugapadutpatti.h, govi.saa.navat, kumaariistanavat/ yatra li.gga.m tatra bhaavaa yatra bhaavaas tatra li.ggam/ tasmaad ucyate --- li.ggaakhyo bhaavaakhya.h/ li.ggena aakhyaayate sa li.ggaakhya.h/ bhaavair aakhyaayata iti bhaavaakhya.h/ tasmaad dvidhaa sargo bhavati jaayate//52// atraaha --- ki.m dvividha eva sarga.h ki.m tasmaad anyas t.rtiiyo .apy asti iti/ atrocyate --- a.s.tavikalpo daivas tairyagyona.c ca pa.jcadhaa bhavati/ maanu.sya.c caikavidha.h samaasato bhautika.h sarga.h//53// a.s.tavikalpo daiva iti/ tad yathaa --- braahma.m praajaapatyam aindra.m paitra.m gaandharva.m yaak.sa.m raak.sasa.m pai.caacam ity evam a.s.tavidho devasarga.h/ tairyagyona.c ca pa.jcadhaa bhavati/ atra tulyali.ggatvaad bhavati pa.cupak.sim.rgasariis.rpasthaavaraanta.c ceti/ maanu.sya ekavidhas tulyali.ggatvaad braahma.naaadicaa.n.daalaanta.h/ samaasata.h sa.gk.sepe.na trividho .aya.m bhuutamaya.h sarga.h/ eva.m caturda.cavidha.h//53// atraaha --- ete.su tri.su sthaane.su kataro gu.na utka.tatvena vartate --- uurdhva.m sattvavi.caalas tamovi.caala.c ca muulata.h sarga.h/ madhye rajovi.caalo brahmaadistambaparyanta.h//54// uurdhva.m sattvavi.caala iti/ brahmaadipi.caacaanto yo .a.s.tavidha.h sarga.h/ asau sattvabahula.h/ yasmaat te.su sattvam utka.tatvena vartate/ tatraapi rajastamasii sta.h ki.m tu sattvasyodriktataa/ tasmaat sukhapraayaa devaa.h/ tamovi.caala.c ca muulata.h/ pa.cvaadi.su tamasa udrekaat pa.cvaadisthaavaraparyanto yasmaat te.su tama utka.tatvena vartate tatraapi gau.natayaa sattvarajasii sta.h/ tasmaat te tamobahulaa.h/ madhye rajovi.caala.h/ tatraapi sattvatamasii sta.h/ ki.m tu raja utka.tatvena vartate/ tasmaat te du.hkhapraayaa manu.syaa.h/ brahmaadistambaparyanta.h/ caturvidha e.sa svedajaa.n.dajaadinaa bhuutasarga.h//54//(p.52) atraaha --- bhuutasarga utpanno bhaavasarga.h sampanno li.ggasarga.h sampanna iti yatra sargaa.h praadhaanikaa iti pradhaanakaarya.m samaaptam iti/ utpannaas trayo lokaa.h pradhaana.m coparatam utpaadya lokaan iti te.su devamanu.syatiryagyonigate.su du.hkha.m ko .anubhavati/ ki.m caturvi.m.catitama.m pradhaanam, aahosvit mahadaaditrayovi.m.catikam, utasvit puru.sa iti? atrocyate --- atra jaraamara.nak.rta.m du.hkha.m praapnoti cetana.h puru.sa.h/ li.ggasyaaviniv.rttes tasmaad du.hkha.m samaasena//55// atra tri.su loke.sv iti/ devaloke, manu.syaloke, tiryagyonau ca jaraamara.nak.rta.m du.hkha.m praapnoti cetana.h puru.sa.h/ tatra jaraak.rta.m valiipalitair abhibhuuta.h kaasa.cvaasai.h parig.rhiito ya.s.tivi.s.tambhagaamii putrasnu.saadyabhibhuuto yad du.hkham anubhavati taj jaraak.rtam/ mara.nak.rtam iti/ a.s.tavidham ai.cvaryam asti yat praag abhihitam a.nimaadi, da.ca vi.sayaa.h santi/ devaanaa.m pa.jcaavi.ce.saa.h kevalasukharuupaa.h/ manu.syaa.naa.m savi.ce.saas ta eva .cabdaadaya.h sukhadu.hkhamohasampannaa.h/ tanmara.napaataavasthaayaa.m yad du.hkham utpadyate tan mara.nak.rtam ity eva/ evam etair du.hkhair antakaale ca janitadu.hkhaani sarvaa.ni praapnoti cetana.h puru.sa eva pradhaanaadiinaam acetanatvaat/ tasmaat tasyaiva vij.jaanitayaa du.hkha.m na tu ja.daanaa.m pradhaanaadiinaam/ tarhi kiyanta.m kaala.m puru.so du.hkham aapnoti/ atrocyate --- li.ggasyaaviniv.rtte.h/ yaavan mahadaadili.gga.m na nivartate taavat kaala.m puru.so du.hkhabhoktaa/ tasmaad du.hkha.m samaasena --- sa.gk.sepe.na praapnoti cetana.h puru.sa.h/ yadaa tu tat pratinivartate mahadaadili.gga.m j.jaanotpattyaa tato mok.sa.m praapnoti/ mok.sa.m gatasya du.hkha.m naasti/ j.jaanena hi li.gga.m nivartate/ yadaa pratyeka.m pradhaanamahadahantanmaatrendriyabhuutaany anyaani aham anya iti j.jaana.m tadaa li.ggaabhaava.h//55// prak.rte.h ki.m nimittam aarabhya ity atrocyate --- ity e.sa prak.rtik.rto mahadaadivi.sayabhuutaparyanta.h/ pratipuru.savimok.saartha.m svaartha iva paraartha aarambha.h//56//(p.53) ity e.sa prak.rtik.rta iti/ evamaadir ya.h puurvam upavar.nito li.ggasargo mahadaadibhuutaparyanta.h, e.sa prak.rtik.rta iti/ atraaha --- eva.m li.ggasarga.h pradhaanena kimartha.m k.rta iti? atrocyate --- pratipuru.savimok.saartham/ puru.sa.m puru.sa.m prati vimok.sas tadartha.m pratipuru.savimok.saartham/ devalokagataanaam, manu.syalokagataanaam, tiryagyonigataanaa.m ca mok.saartham ity artha.h/ svaartha iva paraartha aarambha.h/ svakiiyo .artha.h svaartha.h/ ivopamaayaam/ yathaa ka.ccit svaartham iva mitraartha.m karoti tathaa svaartham iva pradhaana.m puru.saartha.m karoti/ sa caartho dvividha.h/ .cabdaadyupalabdhir aadir gu.napuru.saantaropalabdhir anta.c ca/ tri.su loke.su .cabdaadivi.sayai.h puru.sa.m yojayati/ ante ca gu.napuru.saantaropalabdhyaa mok.sa.m kurute//56// atraaha --- ukta.m bhagavataa pradhaana.m svaartham iva paraartham aarabhate/ atha ca tvayaa pradhaanam acetanam ukta.m tat katha.m pravartate/ acetanaanaam api prav.rttir d.r.s.taa, niv.rtti.c ca/ vatsaviv.rddhinimitta.m k.siirasya yathaa prav.rttir aj.jasya/ puru.savimok.sanimitta.m tathaa prav.rtti.h pradhaanasya//57// yathaa t.r.nodaka.m gavaa bhak.sita.m piita.m ca k.siirabhaavena pari.namati, vatsav.rddhi.m karoti, pu.s.te vatse nivartate/ eva.m puru.savimok.sanimitta.m pradhaanasyaaj.jasya prav.rtti.h//57// autsukyaniv.rttyartha.m yathaa kriyaasu pravartate loka.h/ puru.sasya vimok.saartha.m pravartate tadvad avyaktam//58// yathaa loka i.s.tavi.sayautsukye sati tasya niv.rttyartha.m kriyaasu gamanaagamanaasu pravartate k.rtakaaryo nivartate/ tathaavyakta.m puru.sasya vimok.saartha.m .cabdaadibhogalak.sa.na.m gu.napuru.saantaropalabdhilak.sa.na.m dvividha.m puru.saartha.m k.rtvaa nivartate//58// ki.j caanyat --- ra.ggasya dar.cayitvaa nivartate nartakii yathaa n.rtyaat/ puru.sasya tathaatmaana.m prakaa.cya vinivartate prak.rti.h//59// yathaa nartakii .c.r.ggaaraadirasair haavabhaavai.c ca nibaddhagiitavaaditran.rtyaani ra.ggasya dar.cayitvaa k.rtakaaryaa n.rtyaan nivartate/ eva.m prak.rtir mahadaha.gkaaratanmaatrendriyabhuutabhaavena(p.54) devamaanu.satiryagruupaasu yoni.su sukhadu.hkhamohaak.rti.h .caantaghoramuu.dhavi.sayaa satii aatmaana.m puru.sasya prakaa.cya nivartate/ tasyaa.m ca niv.rttaayaam asau kevala.h puru.so du.hkhatraya.m naanubhavati/ yathaa jalavaahakasya gha.taabhaave tadaadheyasyodakasyaabhaava.h/ tathaa du.hkhaabhaava.h/ tato .asau mok.sa.m gacchati//59// atraaha --- yathaa nartakii n.rtyaadibhir upaayair aatmaana.m prakaa.cya ra.ggaad vinivartate, eva.m prak.rti.h puru.sasya kair upaayair aatmaana.m prakaa.cya vinivartate? atrocyate --- naanaavidhair upaayair upakaari.ny anupakaari.na.h pu.msa.h/ gu.navaty agu.nasya satas tasyaartham apaarthaka.m carati//60// naanaavidhair upaayai.h/ .cabdaspar.caadibhir upakartu.m .ciilam asyaa.h saa tathoktaa/ anupakaari.na.h pu.msa.h/ ni.skriyatvaad iti yaavat/ tasyopakaari.nii prak.rtis tasyopak.rtyaaham anyaa tvam anya iti nivartate (prak.rti.h)/ ki.m caanyat --- gu.navatii/ saa sattvarajastamomayii/ agu.nasya sata.h/ pu.msa.h ni.skriyodaasiinaamuurtaadilak.sa.navattvaat/ evam asya pu.mso .agu.nasyaapi sata.h (nityasya) seya.m gu.navatii artham apaarthaka.m carati/ karoti/ yathaa ka.ccid anurakto mitrasuh.rttvam avalambya mitraartham anuktam api pratyupakaaram anapek.sya kurute/ eva.m pradhaana.m puru.sasya dvividham api vi.sayopalabdhimok.saatmakam artha.m kurute/ pumaan puna.h pradhaanasya kim api na pratyupakaroti/ tat pradhaanapu.mso.h .cikhipicchavadekapak.sacitranyaaya.h//60// niv.rttaa ki.m karoty etad aaha --- prak.rte.h sukumaaratara.m na ki.jcid astiiti me matir bhavati/ yaa d.r.s.taasmiiti punar na dar.canam upaiti puru.sasya//61// prak.rtir api pradhaanam api kurute/ yatheha snu.saa vrii.dayaa svag.rhaanta.h pravi.cati ato braviiti iya.m vi.ci.s.tatareti/ evam iya.m prak.rti.h sukumaarataraa/ tasmaat prak.rte.h sukumaaratara.m naanyad astiiti/ eva.m puru.sasya paramaatmano .api matir utpannaa/ naastiiti me matir bhavati/ mameti puru.sa aatmaana.m braviiti/ tatra sukumaarataratva.m var.nayati ii.cvara.h kaara.nam iti kecid aacaaryaa bravate/ ukta.m ca --- "aj.jo jantur anii.co .ayam aatmana.h sukhadu.hkhayo.h/ ii.cvaraprerito gacchet svarga.m narakam eva vaa//"(mahaabhaarata 3/31/27)(p.55) vedavaadina.h punar ittha.m kaara.nam aahu.h/ "puru.sa eveda.m sarvam"(.cvetaa.cvataropani.sad 3/15) ity ata.h puru.sa.m kaara.nam aahu.h/ apare svabhaavam aahu.h/ svabhaava.h kaara.nam iti/ tathaa hi --- "yena .cukliik.rtaa ha.msaa.h .cukaa.c ca haritiik.rtaa.h/ mayuuraa.c citritaa yena sa no v.rtti.m vidhaasyati//"(hitopade.ca 1/183) atra saa.gkhyaa vadanti/ ii.cvara.h kaara.na.m na bhavati/ kasmaat, nirgu.natvaat/ imaa.h sagu.naa.h prajaa.h/ sattvarajastamaa.msi trayo gu.naa.h, te ca prajaasu santi/ taa.m.c ca gu.naan d.r.s.tvaa saadhayaama.h/ prak.rter imaa.h samutpannaa.h prajaa.h/ yad ii.cvara.h kaara.na.m syaat tato nirgu.naad ii.cvaraan nirgu.naa eva prajaa.h syu.h/ na caivam/ tasmaad ii.cvara.h kaara.na.m na bhavati/ eva.m puru.so .api dra.s.tavya.h/ svabhaavo naama na ka.ccit padaartho .asti/ yata.h prajaanaam utpattisa.ggati.h syaat/ tasmaad yo bruute svabhaava.h kaara.nam iti tan mithyaa/ kecit kaala.m kaara.natayaa var.nayanti --- "kaala.h s.rjati bhuutaani kaala.h sa.mharate prajaa.h/(mahaabhaarata 3/13/70/57) kaala.h supte.su jaagarti tasmaat kaalas tu kaara.nam//" tad api saa.gkhyo niraakurute/ kaalo naama na ka.ccit padaartho .asti/ vyaktam avyakta.m puru.sa iti traya eva padaarthaa.h/ tatra kaalo .antarbhuuta.h/ eva.m pradhaana.m hitvaa naasty anyat kaara.nam/ tatpradhaanaavagama.m prati yadaa puru.sasya samyagj.jaanam utpadyate tadaa tena j.jaanena d.r.s.taa prak.rti.h puru.sasa.ggaan nivartate/ svairi.niiva puru.se.nopalak.sitaa/ aye iyam asaadhvii maa.m mohayati, tasmaan na mamaanayaa kaaryam itivat/ tasyaa.m ca niv.rttaayaa.m mok.sa.m gacchati/ evam ii.cvaraadiini akaara.naani/ sukumaarataram ity etad vaakya.ce.sa.h k.rta.h/ yasmaat sukumaaratara.m pradhaana.m tasmaad ucyate --- prak.rte.h sukumaaratara.m na ki.jcid astiiti me matir bhavati/ iti me puru.sasya/ atraaha --- saa d.r.s.taa puru.se.na katha.m nivartate prak.rti.h/ atrocyate --- yaa d.r.s.taasmiiti punar na dar.canam upaiti puru.sasya/ yathaa kaacit kulastrii saadhvii svag.rhadvaari sthitaa puru.se.na sahasaivaagatena d.r.s.taa sahasaiva.m vrii.damaanaa tvarita.m g.rha.m pravi.s.taa saa eva.m matvaa d.r.s.taaham aneneti na punar dar.canam upaiti puru.sasya/ eva.m prak.rti.h paramaatmanaa puru.se.na j.jaanacak.su.saa d.r.s.taa savrii.daa kulastriivan na punar dar.canam upaiti puru.sasya/ tasyaa.m ca niv.rttaayaa.m puru.so mok.sa.m gacchati//61//(p.56) atraaha --- loke .ci.s.taa vadanti puru.so baddha.h, puru.so mukta.h, puru.sa.h sa.msarati/ atrocyate --- tasmaan na badhyate naapi mucyate naapi sa.msarati ka.ccit/ sa.msarati badhyate mucyate ca naanaa.crayaa prak.rti.h//62// puru.so na badhyate sarvagatatvaat, avikaaratvaat, ni.skriyatvaat, akart.rtvaat/ yasmaan na badhyate tasmaan na mucyate/ mukta eva sa.h/ abaddha.h kuto mucyate/ kasyaabhuktena visuucii bhavati/ na sa.msarati sarvagatatvaat/ sarvagatasya bandhamok.sau kuta.h/ anadhigatapraapa.naartha.m sa.msara.nam ity upadi.cyate/ tena ca sunipu.na.m sarva.m praaptam/ puru.sa.m na vidanti ye ta eva.m vadanti/ puru.so baddha.h, puru.so mukta.h, puru.sa.h sa.msarati/ atraaha --- yadi pu.mso bandhamok.sasa.msara.naani na syu.h tarhi kasya bhavanti/ tad ucyate --- sa.msarati badhyate mucyate ca naanaa.crayaa prak.rti.h/ prak.rtir aatmaana.m badhnaati, mocayati, sa.msarati ca/ yat tat sargaadau suuk.sma.m .cariira.m taanmaatrika.m praag ukta.m trayoda.cavidhena kara.nena sa.myukta.m trividhena bandhena baddha.m sa.msarati/ sa ca bandhas trividha.h puurvam aakhyaata.h/ tad eva suuk.sma.cariiram utpanne j.jaane tridhaa bandhaan mucyate/ tasmaan mucyate badhyate sa.msarati naanaa.crayaa prak.rti.h/ naanaa.crayaa devamanu.syatiryak.cariirabhuutety artha.h/ eva.m yat pradhaana.m tat suuk.sma.m .cariira.m tat pradhaana.m prak.rtir ity anarthaantaram/ tatra ya.h pu.mso bandhamok.sasa.msara.naani bruute sa muu.dha.h//62// atraaha --- saa prak.rti.h kair gu.nair aatmaana.m bandhayati, kair vaa mocayatiiti? atrocyate --- ruupai.h saptabhir eva.m badhnaaty aatmaanam aatmanaa prak.rti.h/ saiva ca puru.sasyaartha.m prati vimocayaty ekaruupe.na//63// saptabhii ruupair iyam eva.m prak.rtir dharmaadibhir vinaa j.jaanam aatmanaatmaana.m badhnaati/ saiva ca prak.rti.h gu.napuru.saantaropalabdhiruupa.m prati, ekaruupe.na j.jaanenaatmaana.m vimocayati//63//(p.57) katham taj j.jaanam utpadyate --- eva.m tattvaabhyaasaan naasmi na me naaham ity apari.ce.sam/ aviparyayaad vi.cuddha.m kevalam utpadyate j.jaanam//64// evam iti/ yathaa, etaani pa.jcavi.m.catitattvaani puru.saadyaani bhuutaparyantaani te.saam abhyaasas tattvaabhyaasa.h/ abhyaasenaiva tattvadar.canam/ tasmaad abhyaasaat puru.sasya buddhir utpadyate/ naasmi tattvaani, na me tattvaani, naaha.m tattvaanaam, ki.m tu praadhaanikaany etaani/ tasmaaj j.jaanam utpadyata evamaadi/ apari.ce.sa.m nirava.ce.sam ity artha.h/ ki.m caanyat (j.jaana.m yasmaad aaha) --- aviparyayaat/ viparyaya.h sa.m.cayas tadvipariito .aviparyayas tasmaad aviparyayaad asa.m.cayaad yathaabhuutaarthadar.canaad vi.cuddham niravadyam avyaami.cra.m kevala.m j.jaanam utpadyate praadurbhavati/ ki.m j.jaanam? gu.napuru.saantaropalabdhiruupam ity artha.h//64// atraaha --- tena j.jaanena puru.sa.h ki.m karoti/ atrocyate --- tena niv.rttaprasavaam arthava.caat saptaruupaviniv.rttaam/ prak.rti.m pa.cyati puru.sa.h prek.sakavad avasthita.h svastha.h//65// yathaa ka.ccit prek.sako ra.ggasthito giitavaaditran.rtyaadibhir vartamaanaa.m nartakii.m svastho nirvikalpa.h pa.cyati/ eva.m puru.sa aatmak.rtena j.jaanena taasu taasv avasthaasu vartamaanaa.m prak.rti.m pa.cyati --- iya.m saa prak.rtir yaa sarvapuraa.nam aatmaana.m badhnaati/ prek.sakavat prek.sake.na tulya.h svastha.h svasmin bhaave sthita.h/ ki.mbhuutaa.m prak.rtim? niv.rttaprasavaam/ niv.rttabuddhyaha.gkaarakaaryaam/ arthava.caat saptaruupaviniv.rttaam/ nirvarttitobhayapuru.saprayojanava.caad yai.h saptabhii ruupair dharmaadibhir aatmaana.m badhnaati tebhyo ruupebhyo viniv.rttaam/ yaavaj j.jaanacak.su.saa d.r.s.taa prak.rti.h puru.se.na tathaa ca pumaan d.r.s.ta.h//65// atraaha --- j.jaanacak.su.saa d.r.s.tvaa prak.rti.m puru.sa.h ki.m karoti? atrocyate --- d.r.s.taa mayety upek.saka eko d.r.s.taaham ity uparataanyaa/(p.58) sati sa.myoge .api tayo.h prayojana.m naasti sargasya//66// yathemaa.m ra.ggagataa.m nartakii.m sarvaasv avasthaasu vartamaanaa.m d.r.s.tvaa viramati ra.ggaat prek.saka.h d.r.s.taa mayety upek.saka eka.h kevala.h .cuddha.h puru.sa.h/ tathaa prak.rtir api --- "anenaaha.m d.r.s.taa" iti niv.rttaa/ ekaa trailokyasyaapi pradhaanakaara.nabhuutaa na dvitiiyaa prak.rtir asti/ nartaky api --- "aham anena d.r.s.taa" ity uparamate n.rtyaat, eva.m puru.so .api "d.r.s.taa mayeya.m j.jaanacak.su.saa prak.rti.h" iti prek.sakavad uparamate mok.sa.m gacchatiity artha.h/ tathaa prak.rtir api d.r.s.taaham aneneti svavyaapaaraad uparamaty eva/ atraaha --- pu.mprak.rtyo.h sarvagatatvaat sarvani.sedho na .cakyate vaktum/ tad asya sa.msaarasargasya viniv.rttir eva/ tat katham ida.m saadhana.m samiiciinam iti/ atrocyate --- sati sa.myoge .api tayo.h prayojana.m naasti sargasyeti/ yady api pradhaanapuru.sayo.h sarvagatayo.h sa.myogo bhavaty eva/ tasmi.m.c ca sati sargasambhavas tathaapi naasau sarga.h syaat prayojanaabhaavaat/ yasmaat pradhaanasya puru.saarthaa prav.rtti.h/ sa ca puru.saartho dvividha.h/ .cabdaadyupalabdhir aadir gu.napuru.saantaropalabdhir anta.c ca/ brahmaadisthaavaraante.su puru.sa.h .cabdaadibhir vi.sayair yojayitavya.h/ ante ca gu.napuru.saantaropalabdhyaa mok.sayitavya.h/ eva.m puru.sadar.canaartha.m samprayoga.h k.rta.h/ eva.m prak.rtipuru.sayos tayo.h .cariirotpattir naasti puna.h .r.nikadhaari.nakavad yatheha loke .r.nikadhaari.nakau uttamaadhamar.nau devadattayaj.jadattau yo .asmin .r.na.m dhaarayati sa uttamar.nas tenaadhamar.naakta.h --- ".r.na.m me dehii" iti/ tatas tena taddattam/ tatas tau k.rtaprayojanau parasparam arthena santyaktaav atha tayor bhuuya.h sa.myogo bhavati/ tathaapi naarthak.rtya.m prayojanaabhaavaat/ yathaa vaa v.rddhasa.myogaad apatya.m na bhavati, prayojanaabhaavaat/ tathaa pradhaanapuru.sayo.h k.rtaprayojanayo.h prayojana.m naastiiti siddham//66// ki.j caanyat, yadi puru.sasyotpanne j.jaane mok.sas tarhi mama kasmaan na bhavati/ ata ucyate --- samyagj.jaanaadhigamaad dharmaadiinaam akaara.napraaptau/ ti.s.thati sa.mskaarava.caac cakrabhramavad dh.rta.cariira.h//67// yadaa puru.se.na pa.jcavi.m.catitattvaj.jaanam adhigata.m bhavati tadaa dharmaadiiny akaara.naani praaptaani punarjanmasamarthaani na bhavanti/ ko d.r.s.taanta.h --- yatheha (p.89) loke biijaany agnidagdhaani na prarohasamarthaani bhavanti/ dharmo ye.saam aadis taani dharmaadiini te.saam akaara.naanaa.m praaptir akaara.napraapti.h/ tathaa satyaa.m punarjanma na bhavati/ atraaha --- yadi samyagj.jaanaan mok.so bhavati tatraacaaryasyopade.s.tu.h samyagj.jaanam utpanna.m kimartha.m mok.sa.m na gato .asti, atha vaa tvatprasaadaat tajj.jaana.m mamaapi sa.jjaata.m kim aha.m mok.sa.m na gacchaami/ atrocyate --- ti.s.thati sa.mskaarava.caat/ sa.mskaaro naama dharmaadharmau nimitta.m k.rtvaa .cariirotpattir bhavati tirya.gmanu.syadevaadi.su/ tasya sa.mskaare.na graha.nam/ sa ca sa.mskaara.h phalam adattvaa k.saya.m na gacchati, utpannaj.jaanasyaapi tasmaad ida.m .cariira.m vinaa.ca.m yaasyati/ tannimittaabhaavaad ida.m .cariira.m pati.syati/ yathaa ca vidvaan mok.sa.m yaasyati/ tasmaat hetor utpannaj.jaanasyaapi dharmaadharmava.caat ti.s.thati .cariiram/ ko d.r.s.taanta.h? atrocyate --- cakrabhramavad dh.rta.cariira.h/ yathaa kulaala.c cakra.m bhramayati gha.ta.m kari.syaamiiti/ sa kulaalo gha.ta.m k.rtvaa yathaa svastho bhavati, avati.s.thate/ yasmi.m.c caavati.s.thamaane cakra.m bhramaty eva/ sa.mskaarava.caat --- karmava.caad ity artha.h/ evam eva puurvak.rtayor dharmaadharmayor balavattvaad durbalatvaaj j.jaanasya, utpanne .api j.jaane vidvaa.ms ti.s.thati sa.mskaarava.caac cakrabhramavad dh.rta.cariira.h//67// atraaha --- utpannaj.jaana.h phalanirapek.sa.m karma nirbiija.m kurvan na deham aarabhate, aarabdhaphala.m yaavat janmadaayi "naabhukta.m k.siiyate karma" "ava.cyam eva bhoktavya.m k.rtam" iti k.sapayan, anaarabdhaphale.su "yathaidhaa.msi samiddho .agni.h(bhagavadgiitaa 4/37)" iti parihaare.na bhasmiikara.nam/ eva.m karma.naa.m dhva.mse, utpanne j.jaane .api kadaa vidvaan mok.sa.m gacchatiiti? atrocyate --- praapte .cariirabhede caritaarthatvaat pradhaanaviniv.rttau/ aikaantikam aatyantikam ubhaya.m kaivalyam aapnoti//68// tad eva.m sati .cariirabhede dehanaa.ce praapta aayaata ity artha.h/ caritaarthatvaat/ sa caartho dvividha.h (.caabdaatmika.h) puurvam ukta.h/ tasyaarthasya caritaarthatvaat k.rtvety artha.h/ pradhaanaviniv.rttau/ yadaa puurvak.rtayor dharmaadharmayo.h k.sayo bhavati tadaa .cariira.m bhidyate/ tasmi.m.c ca .cariire bhinne puurvoktena j.jaanena .cariira.m pradhaanaakhya.m kaara.nam avi.ce.samaya.m taanmaatrika.m sargaadaav utpanna.m tan nivartate/ iha .cariire yat paarthiva.m tat prthivii.m pravi.cati/ evam anyad anye.su pravi.cati/ eva.m sthuula.m .cariira.m pa.jcadhaa bhidyate/ pradhaana.m ca k.rtaprayojana.m bhuuyo .anyat(p.60) .cariira.m dvitiiya.m naarabhate vidu.sa.h/ evam aya.m vidvaan tasmin .cariire bhinne --- aikaantikam aatyantikam ubhaya.m kaivalyam aapnoti/ aikaantikam ava.cyambhaavitvaad aatyantikam apunaraav.rttitvaat sarvathety artha.h/ na tv au.sadhaadivat kaadaacitkaroganiv.rttivat/ na ca niv.rtte roge puna.h sambhaved ity ubhayodaahara.nam aikaantikaatyantikayo.h/ ittham ekaantaatyantas taapatrayasyaabhaavaad uparamaad anutpatte.h kaivalya.m mok.sa ity artha.h/ tam aapnoti//68// atraaha --- ki.mprayojanam ida.m j.jaanam ucyate/ atrocyate --- puru.saarthaj.jaanam ida.m guhya.m paramar.si.naa samaakhyaatam/ sthityutpattipralayaa.c cintyante yatra bhuutaanaam//69// ya.c caasau puru.saartho mok.sas tadartha.m puru.savimok.saartha.m j.jaanam idam iti/ yad etat puurvavar.nita.m j.jaana.m etad guhya.m durvij.jeyam ity artha.h/ paramar.si.naa kapilena samaakhyaata.m kathitam ity artha.h/ atraaha --- asmin j.jaane ke .arthaa.c cintyante/ atrocyate --- sthityutpattipralayaa.h tatra devaadiinaam a.s.tau sthaanaani bhavanti/ maanu.sya.m caikavidham, bhuuloke pa.jcavidha.m tairyagyonam/ e.su sthaane.su brahmaadiini tiryagyoniparyantaani ti.s.thanti/ e.saa sthiti.h/ utpatti.m praadurbhaava.m pradhaanaan mahadaha.gkaaratanmaatrendriyamahaabhuutaaniity utpatti.h/ eva.m bhuutotpattir bhaavotpatti.c ca vyaakhyaataa/ laya.m vak.syaama.h --- bhuutaani tanmaatre.su liiyante, taaniindriye.su, indriyaa.ni liiyante caaha.gkaare, sa buddhau, saa pradhaane laya.m gacchati/ pradhaana.m tu kvacin na liiyate .avik.rtatvaat/ eva.m pralaya.h//69// atraaha --- yad etad bhagavataa vyaakhyaata.m pa.jcavi.m.catitattvaj.jaanam, tasya kuta aagama iti? atrocyate --- etat pavitryam agrya.m munir aasuraye .anukampayaa pradadau/ aasurir api pa.jca.cikhaaya tena ca bahuliik.rta.m tantram//70//(p.61) etat vij.jaanam adhikurute/ etat pavitra.m, katha.m pavitram?/ yasmaan narakapretatiryagyoni.su patanaat traayate tasmaat pavitram/ agrya.m .crai.s.thyaat/ vedapuraa.nabhaaratam anvaadibhyo .api dharma.caastrebhya etat pa.jcavi.m.catitattvaj.jaanam uttamam/ kasmaat? aikaantikatvaat, aatyantikatvaac ca/ ato du.hkhaabhaava.c ca/ munir bhagavaan kapila.h aasurisagotraaya braahma.naaya var.sasahasrayaajine .adhikaaritaam avagamya (asmai) pradadau/ tadanukampayaa tadvimok.saartham/ andhe tamasy aj.jaane .aya.m tapasvii vartata ity utpannayaanukampayaa/ munir mananaat/ bhagavaan bhuutaanaa.m gatim aagati.m ca vidann anati calatiiti bhagavaan kapila.h/ pratyupakaaraanapek.sasarvopakaarii suh.rd ity artham avalambyovaaca/ tad eva j.jaana.m bhuuya aasurisagotro .anukampayaa pa.jca.cikhaaya provaaca/ pa.jca.cikhena tena bahudhaak.rta.m tantram/ bahuunaa.m .ci.syaa.naa.m pradattam//70// tantram iti vyaakhyaayate/ "tama eva khalv idam agra aasiit"(maitryupani.sad 5/2)/ tasmi.ms tamasi k.setraj.jo .abhivartate prathamam/ tama iti ucyate prak.rti.h, puru.sa.h k.setraj.ja.h/ .sa.s.tipadaarthaa yasmin .caastre tantryante tat .sa.s.titantram/ .sa.s.titantra.m j.jaatvaa ku.cala.h kile.cvarak.r.s.nanaamaa/ tena ii.cvarak.r.s.nena vistaragranthagraha.nabhiiru.naa hitaartha.m .sa.s.titantram atisa.gk.siptam/ tad aaha --- .ci.syaparamparayaagatam ii.cvarak.r.s.nena caitad aaryaabhi.h/ sa.gk.siptam aaryamatinaa samyag vij.jaaya siddhaantam//71// .ci.syaparamparayaagatam iti/ kapilaad aasuri.naa praaptam ida.m j.jaanam/ tata.h pa.jca.cikhena, tasmaad bhaargavoluukavaalmiikihaariitadevalaprabh.rtiin aagatam/ tatas tebhya ii.cvarak.r.s.nena praaptam/ tad eva .sa.s.titantram aaryaabhi.h sa.gk.siptam aaryamatinaa vistiir.namatinaa samyag vij.jaaya siddhaantam kaaryakaara.nasiddhasya .cariirasyaanto .apunarbhaavo mok.sas tasya taadaatmyam ity artha.h/ tatisiddhasya .cariirasya suuk.smasya taanmaatrikasya sargaadibhavasyaanto muurtinaa.ca iti vaa/ e.sa .sa.s.titantra iti taatparyam//71// saptatyaa.m kila yo .arthaas te .arthaa.h k.rtsnasya .sa.s.titantrasya/ aakhyaayikaavirahitaa.h paravaadavivarjitaa.c ceti//72//(p.62) ye .sa.s.titantre padaarthaa abhihitaas te saptatyaa.m vyaakhyaataa.h kathitaa.h/ .sa.s.titbhedaa.h praag vyaakhyaataa.h/ "bhedas tamaso .a.s.tavidha" iti aaryaayaa.m "pa.jca viparyayabhedaa" ity atra caabhihitaa ity ete pa.jcaa.cat pratyayaa.h ime caanye da.ca maulikaa.h/ tathaa hi --- astitvam ekatvam athaarthavattva.m paaraarthyam anyatvam atho niv.rtti.h/ yogo viyogo bahava.h pumaa.msa.h sthiti.h .cariirasya ca .ce.sav.rtti.h// tatra "bhedaanaa.m parimaa.naat" ity etai.h pa.jcabhir hetubhi.h pradhaanaastitvam ekatvam arthavattva.m ca siddham/ "sa.gghaataparaarthatvaat" iti paraarthatvam uktam/ "janmamara.nakara.naanaam" iti puru.sabahutva.m siddham/ "cakrabhramavad dh.rta.cariira" iti sthiti.h siddhaa, ete da.ca, "pa.jca viparyayaa.h" a.s.taavi.m.catidhaa a.cakti.h, navadhaa tu.s.ti.h a.s.tadhaa siddhir iti pa.jcaa.cat/ ubhaya.m militvaa .sa.s.tipadaarthaa.h .sa.s.titantre/ tantryante vyutpaadyante padaarthaa iti tantram/ .sa.s.tipadaarthaanaa.m tantram iti sa.ggati.h/ aakhyaayikaavirahitaa.h paravaadavivarjitaa.c ceti/ pare.na saha vaada.h paravaada.h tena varjitaa.c ca/ iti parisamaaptam iti//72// atraaha --- katham etad alpagrantha.m .caastra.m k.rtsnasya vaacaka.m bhavi.syati? atrocyate --- tasmaat samaasad.r.s.ta.m .caastram ida.m naarthata.c ca parihiinam/ tantrasya ca b.rhanmuurter darpa.nasa.gkraantam iva bimbam//73// yasmaat .sa.s.titantram iti hetu.h/ samaasad.r.s.ta.m sa.gk.sepato grantham ity artha.h/ .caastram iti/ .caasyate yenotpathaad iti .caastram/ tiirthodakamahatphalam/ kartaa bhoktaa bhojya.m mok.sa.c caatra cintyate/ atha du.hkhaanaa.m .caasanaat .caastram/ idam --- imaa.m saptati.m dar.cayati/ naarthata.c ca parihiinam/ .sa.s.tipadaarthavicaara.naayaam(p.63) ahiinam ity artha.h/ tantrasyeti/ yathaa svalpe .api darpa.ne mahato ruupasya niruupa.na.m syaat/ evam alpa.caastre .sa.s.titantrasya k.rtsnasyaapi vyaktir abhihitety artha.h//73// ity aacaarye.cvarak.r.s.naproktaayaa.h saa.gkhyasaptatyaa v.rttir aacaaryamaa.tharak.rti.h samaaptaa/ (p.64)