%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %Jayama\.{n}gal\={a}: %Based on the edition edited by Satkari Sharma Vangiya %Varanasi 1970 %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %@book{Satkarisarmavangiya1970, % editor = "Satk\={a}ri \'{S}arma\d{n} Va\.{n}g\={\i}ya", % title = "S\={a}\d{m}khyak\={a}rik\={a}: \'{S}r\={\i}maccha\.{n}karaviracita--`Jayama\.{n}gal\={a}'\d{t}\={\i}kay\={a} p\={a}\d{t}h\={a}ntara--prast\={a}van\={a}dibhi\'{s} ca sambh\={u}\d{s}ya sa\d{m}\'{s}odhit\={a}", % publisher = "The Chowkhamba Sanskrit Series Office", % series = "The Chowkhamba Sanskrit Series: a Collection of Rare \& Extraordinary Sanskrit Works No. 296 (Work No. 56)", % address = "Varanasi", % year = "1970",} %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% //zrIH// sAMkhyakArikA sAMkhyasaptatiTIkA jayamaGgalA zrIhariH zaraNam// adhigatatattvAlokaM lokottaravAdinaM praNamya munim/ kriyate saptatikAyAS TIkA jayamaGgalA nAma// prekSAvanto 'nukte prayojane na kvacit pravartanta iti prayojanam ucyate --- tattvajJAnAn mokSaH/ tattvAni paJcaviMzatiH/ tathA coktam --- "paJcaviMzatitattvajJo yatra kutrAzrame rataH/ jaTI muNDI zikhI vApi mucyate nAtra saMzayaH//" iti// (paJcazikhasya) teSu ca SaSTitantrAdikhyAteSv iti/ vistaratvAt SaSTitantrasya saMkSiptarucisattvAnugrahArthaM saptatikArambhaH/ vakSyati ca "etad AryAbhiH saMkSiptam" (kArikA 71) iti/ mokSeNa kiM phalam iti cet? duHkhanivRttiH/ atattvajJo duHkhair abhihanyamAnaH saMsarann Aste/ tattvajJAnAt tu kaivalyam Apnoti, na duHkhair abhihanyate/ hanyamAnena ko hetur jijJAsitavya ity atrAha --- duHkhatrayAbhighAtAj jijJAsA tadavaghAtake hetau/ dRSTe sApArthA cen naikAntAtyantato'bhAvAt//1// duHkhatrayAbhighAtAj jijJAsetyAdi/ duHkhAnAM trayaM duHkhatrayam/ AdhyAtmikam, Adhibhautikam, AdhidaivikaM ceti/ Atmany adhyAtmam, tatra yad bhavati tad AdhyAtmikam --- zArIraM mAnasaM ceti/ tatra vAtapittazleSmaNAM vaiSamyeNa jvarAdiduHkham, tac charIre bhavatIti zArIram/ yat kAmakrodhazokAdibhir manasi duHkhaM tan mAnasam/ yan mAnuSapazumRgapakSisarIsRpasthAvarANy adhikRtya bhavati tad Adhibhautikam/ yac charIre (p.65) grahAvezAdIni daivAny adhikRtya bhavati tad Adhidaivikam iti/ etad duHkhatrayam/ tenAbhighAtAt pIDanAd dhetor jijJAsA jJAtum icchA bhavati/ kasmin viSaya ity Aha --- tadavaghAtake hetAv iti/ avaghAtayaty apanayatIty avaghAtakaH/ tasya duHkhatrayasyAvaghAtakas tadavaghAtakaH/ "tRjakAbhyAM" (pAnini 2/2/15) SaSThIsamAsapratiSedhaH "tatprayojako hetuz ca" (pANini 1/4/55) iti jJApanAt na bhavati/ kena khalv imAni duHkhAny utpadyanta iti tadavaghAtako hetur jijJAsyo bhavati/ duHkhavAn aham etatpratIkAram anveSayAmIti prAyovAdaH/ sa ca paJcaviMzatitattvajJAnAn nAnya iti manasi vartate/ dRSTe sApArthA ced iti/ syAd etad yadi dRSTas tadavaghAtako hetur na syAt/ yAvad AdhyAtmikasya zArIraduHkhasyApanayane cikitsAzAstravihita evopAyo 'sti/ mAnasasyApi saMkhyAnabalaM ramyAz ca zabdAdayo viSayAH/ AdhibhautikAdhidaivikayor apy avaghAtahetur anuSThIyamAno loka iha dRzyate; tayoH satpratipakSatvAt/ tatrAdhidaivikasya sAmadAnabhedadaNDopAyaghaTitArambhAH/ AdhibhautikasyApi nipAtapratipAtasaMvRtapradezAzrayaNAdayaH/ tataz ca dRSTe hetau sati jijJAsAsmin viSaye nirarthikety AzaGkyAha --- naikAntAtyantato 'bhAvAd iti/ nApArthA, sArthikaiva/ kutaH? ekAntaH, atyantataH, ekAntAtyantato 'bhAvAd api/ ekAntenAtyantena ca duHkhAbhAvasyAbhAvAd ity arthaH/ dRSTe hy upAye kriyamANe 'pi keSAMcid duHkhatrayaM bhavaty eveti naikAntenopazamaH/ kathaMcid upazame punar utpAdanAn nAtyantenopazamaH/ tasmAd aikAntikAtyantikaduHkhopazamAya jijJAsA yukteti//1// yady evam aikAntikAtyantikaduHkhopazamahetur vedavihito 'sti/ tathA cAha --- "apAma somam amRtA abhUmAganma jyotir avidAma devAn/ kim asmAn kRNavad arAtiH kim u dhUrtir amRta martyasya//" iti// (RgvedasaMhitA 8/42/3) (p.66) asyAyam arthaH --- indro devAn apaNDitAn Aha "divyAH kim anyat sukham asti" iti/ te tam AhuH "nAsti" iti/ "somam apAma" somaM pItavanto vayam/ tataH "amRtA abhUma" vyapagatamRtyavo jAtAH/ "aganma jyotiH" iti/ jyotiH svargo 'yam, taM prAptA vayam/ "avidAma devAn" iti/ iyanto devA asmin svarga iti jJAtavantaH, jJAnam asmAkam utpannam ity arthaH/ "kim asmAn kRNavat" iti/ kRNavan mRtyur ucyate/ asmAn somapAn kiM mRtyuH kariSyate/ arAtiH vyAdhiH so 'pi, dhUrtir jarA sApi cAsmAkaM kiM kariSyati/ "amRta martyasya" iti/ tasmAt somapAnAd duHkhopazamahetur astIty asmin pUrvapakSe --- dRSTavad AnuzravikaH sa hy avizuddhikSayAtizayayuktaH/ tadviparItaH zreyAn vyaktAvyaktajJavijJAnAt//2// dRSTavad Anuzravika ityAdi/ anuzrUyate pAramparyeNety anuzravo vedaH/ zravaH "Qdor ap" (pANini 3/3/57)/ tatra bhavo hetur AnzravikaH, adhyAtmAdiH/ dRSTena tulyo dRSTavat; tasyApi doSadarzanAt// yad Aha --- sa hy avizuddhikSayAtizayayukta iti/ yasmAd Anuzraviko hetur avizuddhyAdibhis tribhir doSair yuktaH/ tatrAgnihotrAdau pazuvyApAdanAt somapAnAd avizuddhiyuktaH/ karmakSayAt svargacyutir iti kSayayuktaH/ tathA cAhuH --- "bahUnIndrasahasrANi vyatItAni yuge yuge" iti/ "sa hi deveSv api devo daridrAti" iti/ "IzvaraM dRSTvA mahad duHkham utpadyate" ity atizayayuktaH/ tathA hi --- "yaH kratuzatena yajate tasya mahadaizvaryam, yo dvAbhyAM tribhir vA tasyAlpam" iti/ tasmAd Anuzraviko 'pi dRSTavat parityAjyaH/ kas tarhi zreyAn ity Aha --- tadviparItaH zreyAn iti/ dRSTAnuzravikadvArA yo viparItaH, tattvajJAnAkhyaH sa zreyAn; tasya kaivalyaprApakatvAt/ tatraikAntAtyantato'bhAvAt dRSTAc chreyAn/ zarIrahAnAd vizuddhaphalaH, prakRtihAnAd akSayaphalaH, anuttaratvAc ca niratizayaphala ity AnuzravikAc chreyAn/ sa kathaM procyata ity atrAha --- vyaktAvyaktajJavijJAnAd iti/ (p.67) rAzitrayeNa paJcaviMzatitattvAni kathyante/ tatra mahadAdibhUtaparyantaM trayoviMzatiprakAraM vyaktam ucyate; tena rUpeNa pradhAnasya vyaktatvAt/ avyaktaM pradhAnam; kenacid rUpeNAvyaktatvAt/ jAnAtIti jJaH puruSaH/ teSu yad vijJAnaM svarUpaparicchedaH; tasmAt prApyata ity arthaH/ tanvAdibhiH paricchidya tadabhyAsAd uttarakAlaM prakRtipuruSAntarajJAnam utpadyate, tataz ca kaivalyam iti/ asyA AryAyA vakSyamANAryAH, sarvA evArthena bhASyasthAnIyA draSTavyAH//2// tatraiSAM vyaktAdInAm utpAdAnutpAdAbhyAM svarUpam Aha --- mUlaprakRtir avikRtir mahadAdyAH prakRtivikRtayaH sapta/ SoDazakas tu vikAro na prakRtir na vikRtiH puruSaH//3// mUlaprakRtir ityAdi/ prakRtiH pradhAnam/ prakriyata utpadyate pradhAnAd asyA iti prakRtiH/ mUlaM ca tatprakRtiz ceti mUlaprakRtiH/ saptAnAM prakRtInAM mUlam AdyaM kAraNam ity arthaH// avikRtir iti/ na vikriyata ity avikRtiH/ na kutazcid utpadyata ity arthaH/ etat prathamaM tattvam// mahadAdyAH prakRtivikRtayaH sapteti/ mahAn buddhiH sa Adyo yAsAM prakRtInAM tAs tathoktAH/ prakRtayaz ca vikRtayaz ceti prakRtivikRtayaH/ tatra mahAn ahaGkAraM janayan prakRtiH, pradhAnAd utpadyamAno vikRtiH/ ahaGkAras tanmArANy ekAdazendriyANi ca janayan prakRtiH, mahata utpadyamAno vikRtiH/ tanmAtrANi zabdasparzarUparasagandhAH paJca yathAkramam AkAzavAyvagnyudakapRthivyAkhyAni bhUtAni janayantaH prakRtayaH, ahaGkArAd utpadyamAnA vikRtayaH/ ity etAni sapta tattvAni// SoDazakaz ca vikAra iti/ SoDaza parimANam asyeti SoDazakaH/ paJca buddhIndriyANi, paJca karmendriyANi, manaz cety ekAdazendriyANi, paJca mahAbhUtAnIty ayaM SoDazako gaNaH/ cakAra evakArArthaH/ vikAro vikRtir eva/ nAsmAt kiJcid utpadyata ity arthaH/ etAni SoDaza tattvAni/ (p.68) na prakRtir na vikRtiH puruSa iti/ puraM zarIraM tasmin vasatIti puruSaH/ nairukto 'tra vidhiH/ tasmAn na kiJcid utpadyata iti na prakRtiH; niSkriyatvAt/ nApy ayaM kutazcid utpadyata iti na vikRtiH, anAditvAt//3// eSAM vyaktAdInAM siddhau pramANAny Aha --- dRSTam anumAnam AptavacanaM ca sarvapramANasiddhatvAt/ trividhaM pramANam iSTaM prameyasiddhiH pramANAd dhi//4// dRSTam ityAdi/ "dRSTam" pratyakSam/ anumIyate yena tad anumAnam/ AptaH kSINadoSas tena yad ucyate tad Aptavacanam, AgamaH/ etat trividhaM pramANam iSTam// nanu cAnyAny api pratibhAdIni pramANAni santi/ tad yathA --- "pratibhaupamyam aitihyam abhAvaH sambhavas tathA/ arthApattir itImAni pramANAny apare jaguH//" iti// asmin pUrvapakSa Aha --- sarvapramANasiddhatvAd iti/ sarveSAM pratibhAdInAM pramANAnAM siddhatvAt, trividha evAntarbhAvAd ity arthaH/ tatra grAme nagare vA vartata iti pratibhotpannA/ tatra yadA kSINadoSasya, tadAbhijJaprAptatvAt pratyakSam eva/ tasyAkSINadoSasya vitathatvAd apramANam/ yApy arthAvisaMvAdinI kAdAcitkA, sApi kAdAcitkAd eva nimittAd utpadyamAnAnumAnam eva na pramANAntaram/ "gaur iva gavayaH" ity aupamyam/ tatra gavayam ajAnAnaH kazcid AptaM pRcchati "kIdRzo gavayaH" iti/ sa tam Aha --- "yAdRzo gaus tAdRzo gavayaH" iti/ tad etad Aptavacanam eva na pramANAntaram/ yadApi labdhopadezo gavayaM pazyati, tadApi gavi dRSTenaiva viSANAdinA liGgena gavayasya vyavahAraM pravartayatIty anumAnam eva na pramANAntaram/ "iti ha vai vaizravaNaH" ity aitihyam/ etad Aptavacanam eva, na pramANAntaram/ "iti ha" iti nipAtasamudAya upadezapAramparye vartate/ iti ha evaitihyam/ svArthe SyaJ/ "nAstIha ghaTo 'nupalambhAt" ity abhAvaH/ tatra ghaTazUnyapradeza eva ghaTAbhAvaH, sa ca pratyakSapramANasiddhatvAn na pramANAntaram/ "mASaH prasthaH, ity ukte catvAraH (p.69) kuDavA itIdam api sambhavati" ity ayaM sambhavaH/ tatra samudAyaliGgAvayavaliGginaH paricchedAd anumAnam eva/ avayavaiH samudAyasyArabdhatvAt kAryakAraNalakSaNaH sambandhaH/ "devadatto divA na bhuGkte balavAMz ca" ity ukte 'rthAd "rAtrau bhuGkte", ity arthApattiH/ tata eva rAtrau tasya pratItir anumAnAn na bhidyate/ idam eva cAnyathAnupapattir ity ucyate// kiM pramANatrayalakSaNe prayojanam iti ced Aha --- prameyasiddhiH pramANAd dhIti/ yasmAt prameyasyArthasya siddhiH pramANAt, anyathA kathaM tatprAptiparihArau syAtAm//4// dRSTAdipramANAnAM lakSaNam Aha --- prativiSayAdhyavasAyo dRSTaM trividham anumAnam AkhyAtam/ talliGgaliGgipUrvakam Aptazrutir AptavacanaM ca//5// prativiSayAdhyavasAya ityAdi/ viSayaM viSayaM prativiSayam, prativiSayam adhyavasAyaH prativiSayAdhyavasAyaH/ viSayAH zabdAdayaH, adhyavasAyo buddhiH/ zabdasparzarUparasagandheSu yathAkramaM zrotratvakcakSurjihvAghrANendriyadvAreNa vizeSAvadhAraNapradhAnA yA buddhir utpadyate tad dRSTam, zuddhatvAt pramANam, azuddhatvAd apramANam/ tac caturvidham --- savyapadezam, savikalpam, arthavyatireki, indriyavyatireki ceti/ tatra dUrAt kvacid AgacchantaM dRSTvA devadattasArUpyaM vyapadizati "devadatto 'yam iti" yA buddhir utpadyate tat savikalpam, saMzayitatvAd apramANam/ taimirikasya dvicandradarzanaM tadarthavyatireki; dvitIyacandrAbhAvAt/ yat svapnadarzanaM tad indriyavyatireki; nidropaplutatvAd indriyANAm// trividham anumAnam AkhyAtam iti/ SaSTitantre vyAkhyAtam, pUrvavat, zeSavat, sAmAnyatodRSTam iti/ atItAnAgatavartamAnAs trayaH padArthAH/ tatra bhaviSyadarthasAdhanAya pUrvavad anumAnam/ pUrvaM liGgam asyAstIti pUrvavat/ yathonnatajaladharaM dRSTvA vRSTir bhaviSyatIty anumIyate/ atItArthasAdhanAya zeSavat --- zeSaM liGgam asyAstIti/ yathAsyA nadyA upari vRSTir bhUtA, yasyAH kaluSodakaM zeSaM liGgam iti/ vartamAnArthasAdhanAya sAmAnyatodRSTam --- sAmAnyena liGgaliGgidRSTatvAt/ yathA devadattasya gatipUrvikA dezAntaraprAptir dRSTA, tathA sUryAdInAM sAmAnyena dezAntaraprAptyA gatir anumIyate// (p.70) talliGgaliGgipUrvakam iti/ trividham anumAnam/ kadAcil liGgapUrvakaM kadAcil liGgipUrvakaM loke dRzyate/ tad yathA --- zrAvyeNa virutena kadAcit kokilo 'numIyate, kadAcit kokilaM liGginaM dRSTvA zrAvyeNApi virutenAsya bhavitavyam iti tayor gamyagamakatvaM sati sambandhe/ sambandhAz ca sapta --- tatra svasvAmibhAvasambandho yathA rAjapuruSayoH/ kadAcit puruSeNa rAjA rAjJA vA puruSaH/ evaM prakRtivikArasambandho yathA yavasaktvoH/ kAryakAraNasambandho yathA dhenuvatsayoH/ pAtrapAtrikasambandho yathA parivRT triviSTabdhayoH/ sAhacaryasambandho yathA cakravAkayoH/ pratidvandvisambandho yathA zItoSNayoH/ tatraikasya bhAve 'nyAbhAvaH pratIyate/ nimittanaimittikasambandho yathA bhojyabhojakayor iti/ ebhiH sambandhais trividham anumAnaM pramANaM na lupyate// Aptazrutir AptavacanaM ceti/ AptaH kSINadoSaH/ yac cAhuH --- "svakarmaNy abhiyukto yo rAgadveSavivarjitaH/ nirvairaH pUjitaH sadbhir Apto jJeyaH sa tAdRzaH//" iti// Aptebhyo yA zrutiparamparayA zrutir AgatA tad Aptavacanam, tair dRSTo 'numito vArthaH, paratra svabodhasadRzabodhAntarotpattaye zabdenopadizyate/ yad AptavacanaM tan na plavate/ cazabdo 'numAnena tulyakakSyatvakhyApanArthaH/ yathA trikAlaviSayam anumAnaM tathAptavacanam apIti/5// eSAM trayANAM kaH kasya viSaya ity ata Aha --- sAmAnyatas tu dRSTAd atIndriyANAM pratItir anumAnAt/ tasmAd api cAsiddhaM parokSam AptAgamAt siddham//6// (p.71) sAmAnyatas tv ityAdi/ trividhaM prameyam --- pratyakSam, parokSam, atyantaparokSaM ceti/ tatra yat sAmAnyatodRSTam anumAnaM tasmAd atIndriyANAM parokSANAM prasiddhir asti, tan nizcayaH; teSAM pratyakSaviSayatvAt/ pUrvavaccheSavatos tv anumAnayor bhaviSyadbhUtArthavRttitvAd vartamAneSv atIndriyeSu ca pravRttyasambhavaH// tasmAd api cAsiddham iti/ sAmAyatodRSTAd anumAnAd yad asiddhaM parokSam, tad atyantaparokSatvAd AgamAt siddham/ yathA svargApavargAv iti/ pratyakSe tu prameye dRSTam eva vyApriyata ity arthAd uktam//6// nanu ca "vyaktAvyaktajJavijJAnAt", vyaktaM tAvat pratyakSAnumAnAbhyAM siddham, pradhAnapuruSayos tu sarvadAnupalambhAt kathaM siddhir nas tayor iti nAnupalabdhimAtreNAsattvam/ yataz caturbhiH prakAraiH satAm api padArthAnAm anupalabdhir bhavati/ dezadoSAd indriyadoSAd viSayadoSAd arthAntaradoSAc ca/ tAn eva bhedena darzayann Aha --- atidUrAt sAmIpyAd indriyaghAtAn mano'navasthAnAt/ saukSmyAd vyavadhAnAd abhibhavAt samAnAbhihArAc ca//7// atidUrAd ityAdi/ yathA dUram utpatitasya pakSiNo nopalabdhiH/ sAmIpyAd iti/ atizabdo 'trApi yojanIyaH/ atisAmIpyAd iti/ yathA cakSuHsthasyAJjanasya/ ubhayatrApi dezadoSakrtAnupalabdhiH/ indriyaghAtAd iti/ zrotrAdInAM buddhIndriyANAM doSAd yogyadezAvasthitAnAm api zabdAdInAm anupalabdhiH/ mano'navasthAnAd iti/ manaso 'navasthAnam asamAhitatA, viSayAntarapravRttatvAt/ tataz cAnupahatendriye 'pi sannihitaM viSayaM nopalabhate/ ubhayatrApIndriyadoSAd anupalabdhiH/ manaso 'pIndriyatvAd bhedenopAdAnaM tu manasaH prAdhAnyArtham/ saukSmyAd iti/ viSayadoSAt/ viSaya eva paramANvAdis tathA, yenAvyagramanasApy anupahatendriyeNa nopalabhyate/ vyavadhAnAd iti/ yavanikAdibhis tirodhAnAt sthUlA apy avikRSTA ghaTAdayo nopalabhyante/ abhibhavAd iti/ AdityaprabhAbhibhUtatvAd divA tArakA nopalabhyante/ samAnAbhihArAc ceti/ (p.72) sadRzAnAM rAzIkaraNAt/ dhAnyarAzau hy eko dhAnyaguDakaH prakSipto na dRzyate/ triSv apy arthAntaradoSAd anupalabdhiH/ na tv ete 'nupalabhyamAnA na santi//7// yady evaM kena prakAreNa sator api pradhAnapuruSayor anupalabdhir ity Aha --- saukSmyAt tadanupalabdhir nAbhAvAt kAryatas tadupalabdheH/ mahadAdi tac ca kAryaM prakRtisarUpaM virUpaM ca//8// saukSmyAt tadanupalabdhir ityAdi/ prakArAntarAbhAvAt sUkSmavAt sator api tayor anupalabdhiH/ nanv abhAvAd eva kasmAd anupalabdhir na bhavati/ yathA ghaTasyotpatteH prAG mRdi tasya prAgabhAvAt, kharparAdiSu tasya pradhvaMsAbhAvAt, gavi vAzvatvasyAzvatve vA gotvasyetaretarAbhAvAt, bandhyAsutasya vAtyantAbhAvAd ity Aha --- nAbhAvAd iti/ caturvidhAd ity arthaH/ yady evaM kathaM tau sta iti gamyata ity Aha --- kAryatas tadupalabdher iti/ yady apy atrobhayaM prakrAntaM tathApi tacchabdena pradhAnaM nirdizyate/ pradhAnasyAstitvapratipattiH kAryAd ity arthaH/ puruSasyAstitvapratipattau hetuM vakSyati/ kiM tatkAryam ity Aha --- mahadAdi tac ca kAryam iti/ mahAn buddhiH sa Adir yasya tan mahadAdibhUtaparyantaM kAryam asti/ tat pradhAnam, yasyedaM mahadAdikAryaM vyaktam; akAraNasya kAryasyAnutpAdAt/ prakRtisarUpaM virUpaM ceti/ tadvyaktaM prakrteH pradhAnasya sadRzam asadRzaM cety arthaH/ etad uttaratra yojayiSyate//8// tatkAryaM kAraNAd utpadyamAnaM sad utpadyate, kim asat, kiM vA sadasad iti? tatra viruddhadharmAdhyAsitatvAt sadasan nopapadyate/ asad iti vaizeSikAH/ atra dUSaNam Aha --- asadakaraNAd upAdAnagrahaNAt sarvasambhavAbhAvAt/ zaktasya zakyakaraNAt kAraNabhAvAc ca sat kAryam//9// (p.73) asadakaraNAd ityAdi/ iha loke 'sataH karaNaM nAsti, yathA zazaviSANAdInAm/ yad eva sad ghaTAdidravyaM tad eva mRtpiNDAdinA kAraNavizeSeNa kriyate, nAsat/ upAdAnagrahaNAd iti/ iha yad arthaM yad upAdIyate tasya tad upAdAnaM kAraNam, yathA tailasya tilAH, dadhnaH kSIram/ atra tailaM dadhi ca yadi na syAt kathaM tasyopAdAnasya grahaNaM tadarthibhiH kriyate/ tasmAd upAdAnasaMgrahAt sad eva kAryam/ anyathA sikatAsalilayor api grahaNaM syAt/ sarvasambhavAbhAvAd iti/ yady asat kAryaM bhavet tadA sarvasya sarvadA sarvatra sambhavaH syAt/ na caivam/ tasmAt sad eva kAryam/ zaktasya zakyakaraNAd iti/ zaktaM kAraNaM nAzaktam ity evam apy avagantavyam/ anyathopahatazakter bIjAd aGkurotpattiprasaGgaH/ zaktaz ca ko bhavitum arhati, yaH zaktimAn/ tasya zaktimataH zakyasya karaNAt, zakanIyasya kAryasyotpAdanAd ity arthaH/ evaM ca tacchakanIyaM tadi kAraNe zaktirUpeNAvasthitaM syAt/ tasmAt sad evotpadyate, nAsat/ kAraNabhAvAc ceti/ kAraNasya sattvAd ity arthaH/ yady asat kAryam utpadyate kim iti kAraNAd eva na kAryasya bhAvo bhavati? bhavati ca/ tasmAc chaktirUpeNAvasthitam iti gamyate/ athavA --- kAraNabhAvAd iti kAraNasvabhAvAt/ yatsvabhAvaM kAraNaM tatsvabhAvaM kAryam, yathA snigdhasvabhAvebhyas tilebhyaH snigdham eva tailam, mRdo mRtsvabhAvo ghaTaH/ yady asat kAryaM syAt, asatsvabhAvebhyo hy utpAdyetety evaM sAMkhyAnAM sad evotpadyata iti siddhAntaH//9// evaM mahadAdikAryaM sad evotpadyata iti vyavasthApya prakRter virUpaM sarUpaM ca darzayati/ tatra prakRter virUpam adhikRtyAha --- hetumad anityam avyApi sakriyam anekam AzritaM liGgam/ sAvayavaM paratantraM vyaktaM viparItam avyaktam//10// hetumad ityAdi/ vyaktaM mahadAdibhUtaparyantam, avyaktaM pradhAnam/ tatra vyaktaM hetumat; yathAsvaM kAraNebhya utpadyamAnatvAt/ tatra pradhAnAd utpadyamAno mahAn hetumAn, mahato 'haGkAro hetumAn, ahaGkArAt tanmAtrAny ekAdazendriyANy utpadyamAnAni hetumanti ca, tanmAtrebhyaz ca mahAbhUtAni hetumanti/ viparItam avyaktam ahetumad ity arthaH, tasyAnyataH (p.74) kutazcid anutpAdAt/ na hi pradhAnAt kiMcid aparam asti yatas tad utpadyate/ anityaM vyaktam; kAraNebhya utpannatvAt, ghaTAdivat/ kAraNAni ca prAguktAny eva/ viparItam avyaktaM nityam ity arthaH; kutazcid anutpannatvAt/ avyApi vyaktaM prAdezikam ity arthaH/ daivaM mAnuSaM tairyagyonaM ca; tadAnIm anyatrAvartamAnatvAt/ sarvagataM viparItam avyaktaM vyApIty arthaH; devAdiSu triSu lokeSu sarvadA vartamAnatvAt/ sakriyam iti/ kriyAzabdenAtra saMsaraNam abhipretam, na kriyAmAtram/ mahadAdisUkSmaparyantaM vyaktaM devAdi saMsaratIty arthaH/ viparItam avyaktam, asaMsAri/ triSu lokeSu sthitatvAn na saMsarati/ na punaH kriyaiva nAstIti niSkriyam; tasya jagatkartRtvAt/ anekaM vyaktam; mahadAdibhUtaparyantatAyAs trayoviMzatiprakAratvAt/ viparItaM vyaktam; trayANAM lokAnAM tasyaikasya kAraNatvAt/ Azritam iti/ yady asmAd utpannaM mahadAdi vyaktaM tad eva tadAzritaM nAnyat/ utpannam anyadAzritam iti darzanArthaM vacanam; anyathA hetumad ity anenaivAzritaM siddham eva/ viparItam avyaktam, anAzritam; tato 'nyasya kAraNasyAbhAvAt/ liGgam iti/ liGgyate 'nenAvyaktam iti liGgam/ viparItam avyaktam, na liGgyate kiJcid aneneti/ athavA layaM gacchatIti liGgam/ pralayakAle hy AkAzAdayaH paJca yathAkramaM zabdAditanmAtreSu lIyante, tanmAtrANIndriyANi cAhaGkAre, ahaGkAro mahati, mahAn pradhAna iti/ viparItam avyaktam, na kutracid idaM lIyate; ahetutvAt/ sAvayavam iti/ zabdAdayo 'vayavA ucyante/ tair AdhyAtmikaM bAhyaM ca vyaktaM yuktam/ viparItam avyaktam, tair ayuktatvAt/ paratantram, na svatantram/ yad asmAd utpadyate tad evAnuruddhya svakAryaM janayati na tadvyatirekeNeti darzanArtham, anyathA hetumad ity anenaiva paratantratvaM prasiddham eva/ viparItam avyaktam, svatantraM na kiMcid apekSate//10// sArUpyam adhikRtyAha --- triguNam aviveki viSayaH sAmAnyam acetanaM prasavadharmi/ vyaktaM tathA pradhAnaM tadviparItas tathA ca pumAn//11// (p.75) triguNam ityAdi/ trayaH sattvAdayo guNA yasya tat triguNaM vyaktam/ tathA pradhAnam api triguNaM; tatsvabhAvatvAt/ avivekIti/ avivecanazIlaM vyaktam; acetanatvAt/ yad vA guNebhyas tasya pRthaktvAbhAvAd aviveki/ tathA pradhAnam api sAmAnyaM vyaktam; sarvapuruSopabhogyatvAn malladAsIvat/ tathA pradhAnam api/ acetanaM vyaktam, sukhaduHkhamohAn na vedayatIty arthaH/ tathA pradhAnam api/ prasavadharmIti/ prasavo dharmo 'syAstIti prasavadharmi vyaktam/ tathA pradhAnam api/ dvayor api prasavadharmitvam/ tathA ca pradhAnAn mahAn, mahato 'haGkAra ityAdinA svakAryotpAdanadharmatvAd yathA vyaktAvyaktayor vairUpyaM sArUpyaM ca, tathA kiM puruSasya cApIty Aha --- tadviparItas tathA ca pumAn iti/ vyaktAvyaktAbhyAM kaizcid dharmair vilakSaNa ity arthaH/ atra pUrvasyA AryAyA artho yojyate/ hetumad vyaktam, ahetumad avyaktam/ puruSo 'py ahetumAn; tasya kutazcid anutpAdAt/ anityaM vyaktam, nityam avyaktam/ puruSo nityaH; kutazcid anutpannatvAt/ avyApi vyaktam, vyApy avyaktam/ puruSo 'pi vyApI yadA prakRtyA muktaH/ yuktaz cet, vyaktena sadRzaH, na pradhAnena hi sarvadA devAdiSu pravartate/ sakriyaM vyaktam, niSkriyam avyaktam; asaMsAritvAt/ puruSo 'pi niSkriyaH; kartRtvAbhAvAt/ anekaM vyaktam, ekam avyaktam/ puruSo 'nekaH; bahutvAt/ tasya bahutvaM pratipAdayiSyati/ pradhAnenAtra vaisAdRzya; tasyaikatvAt/ AzritaM vyaktam, anAzritam avyaktam/ puruSo 'py anAzritaH; kutazcid anutpannatvAt/ liGgaM vyaktam, aliGgam avyaktam/ puruSo 'py aliGgaH/ na kiMcid anena liGgyate; na cAyaM kadAcil lIyate 'nutpannatvAt/ sAvayavaM vyaktam, niravayavam avyaktam/ puruSo 'pi niravayavaH; zabdAdibhir ayuktatvAt/ paratantraM vyaktam, svatantram avyaktam/ puruSo 'pi svatantraH, kutazcid anutpannatvAt/ dvitIyasyA AryAyA artho yojyate --- triguNaM vyaktam avyaktaM ca/ nirguNaH puruSaH; guNAnAM tatrAbhAvAt/ aviveki vyaktam avyaktaM ca/ vivektA puruSaH, cetanatvAt/ vivikto vA; (p.76) nirguNatvAt/ viSayo vyaktam avyaktaM ca/ puruSo nirviSayaH; bhoktRtvAt, na bhogyaH/ sAmAnyaM vyaktaM ca/ puruSo 'sAmAnyaH; aviSayatvAt/ acetanaM vyaktam avyaktaM ca/ cetanaH puruSaH; sukhAdivedanatvAt/ prasavadharmi vyaktam avyaktaM ca/ puruSo 'prasavadharmI; akartRtvAt/ ity uktam//11// trayANAm api vairUpyaM sArUpyaM ceti triguNam ity ukte, ke ke trayo guNAH kimAtmakA ity Aha --- pratItyaprItiviSAdAtmakAH prakAzapravRttiniyamArthAH/ anyonyAbhibhavAzrayajananamithunavRttayaz ca guNAH//12// prItyaprItiviSAdAtmakA ityAdi/ prItyAdaya AtmAno yeSAM guNAnAM te tathoktAH sattvarajastamAMsi trayo guNAH/ tatra prItyAtmakaM sukhAtmakaM sattvam/ aprItyAtmakaM duHkhAtmakaM rajaH, viSAdAtmakaM mohAtmakaM tamaH/ guNA hy atIndriyatvAt pariNatyA sukhAdinAnumIyamAnAs tadAtmakA iti vyapadizyante/ kiM punar eSAM prayojanam ity Aha --- prakAzapravRttiniyamArthA iti/ prakAzArthaM sattvam; prakAzakatvAt/ pravRttyarthaM rajaH; calatvAt, niyamArthaM tamaH; stimitatvAt/ kim iti te guNAH parasparasavyapekSAH, kiM vA nety Aha --- anyonyAbhibhavAzrayajananamithunavRttayaz ca guNA iti/ anyonyazabdaH pratyekam abhisambadhyate/ abhibhavatIty abhibhavaH/ pacAdyac/ anyonyasyAbhibhavA anyonyAbhibhavAH/ tad yathA --- deveSu sattvam udriktaM rajastamasI abhibhavati, manuSyeSu rajaH sattvatamasI, tiryakSu (tamaH sattvarajasI)/ AzrIyanta ity AzrayAH karmaNy aN/ anyonyasyAzrayAH tridaNDavat/ nAzrayAntaram eSAm, anAzrayAz ca kartAraH/ janayantIti jananAH/ "kRtyalyuTo bahulam" (pANini 3/3/113) iti kartari lyuT/ anekArthatvAt (p.77) ca dhAtUnAM bodhanArthA draSTavyAH/ anyonyasya prabodhakA ity arthaH/ sarvaM hi vyaktam utpadyamAnaM triguNAtmakam utpadyate/ tatra yadA sattvam utkaTaM tadA rajastamasI nyakkRtazaktike/ prabodhyAyaskAnto lohavad uktam (?)/ sattvanyakkRtena guNena vyaktaM janayati/ evaM rajas tamaz ca yojyam/ yadA guNadvayam udbhUtazakti tadA dvayam apItarad abhibhavati, prabodhayatIty arthaH/ anyonyamithunA iti/ anyonyasya sahAyA ity arthaH/ tathA coktaM viSNugItAyAm --- "rajaso mithunaM sattvaM sattvasya mithunaM rajaH/ ubhayoH sattvarajasor mithunaM tama ucyate//" iti// (devIbhAgavatapurANam 3/50) ekasyAM vyaktau trayANAm abhibhavaprabodhanAnuktau vyaktam, itare tu tata eva pravRttiM janayanta iti darzayann Aha --- anyonyavRttaya iti/ vRttiH sukhAdirUpeNa pariNatiH/ vRttihetutvAd vRttaya ucyante/ anyonyavRttihetava ity arthaH/ tad yathA kAcid yoSidrUpazIlavada(?)tyantaguNAnvitatvAt sAttvikI, sA bhartuH sukham utpAdayati sapatnInAM kAsAMcid duHkhaM kAsAMcid viSAdam ity atra sattvam Atmano dvayoz ca vRttihetuH/ kasyacit prabhor atyantazUratvAt bhRtyA rAjasAH, pareSAM yudhyamAnAnAM prahArair duHkhaM janayanti, palAyamAnAnAM viSAdam, svAminaz ca tuSTim ity atra raja Atmano dvayoz ca vRttihetuH/ meghAz cAmbugu......vAniSAndhakArIkRtyonnatatvAt tAmasAH, te varSantaH proSitabhartRkANAM viSAdaM janayanti, pathikAnAM duHkham, kRSIvalAnAM tuSTim ity atra tama Atmano dvayoz ca vRttihetuH//12// (p.78) eSAM durlakSaNAnAM lakSaNAntaram Aha --- sattvaM laghu prakAzakam iSTam upaSTambhakaM calaM ca rajaH/ guru varaNakam eva tamaH pradIpavac cArthato vRttiH//13// sattvam ityAdi/ iSTaM sAMkhyAcAryANAM sattvaM laghusvabhAvaM prakAzaM ca/ yasyodrekAc charIre 'MzAni laghUni bhavanti, viSayaprakAzanasamarthAni cendriyANi/ bAhyAni ca dravyANi laghUni prakAzAtmakAni nirmalAni (?) bhavanti/ upaSTambhakaM calaM ca raja iti/ upaSTambhayatIty upaSTambhakam yasyodrekAd devadatto vyavasyati, calacittaz ca bhavati/ bAhyAni ca calAni bhavantIti// guru varaNakam eva tama iti/ vRNoti pidhatta iti/ "kRtyalyuTo bahulam" (pANini 3/3/113) iti kartari lyuT, karaNe vA/ pazcAt svArthe kan/ yasyodrekAd gurUNy aGgAni bhavanti, indriyANi ca tamasaivAttAni bhavanti/ bAhyAni ca gurUNy anirmalAni ca bhavanti/ udAharaNadigiyam anyAny api vijJeyAni bhavanti/ tathA cAhuH --- prItiprIti(?)svAbhiSaGgalAghavAni prasAdaharSau ca, stambhauddhatyadveSacalanazoSaNatApabhedAz ca, varaNApadhvaMsanasAdanagauravadainyabhItayaz caitAni sattvarajastamasAM krameNa jJAtavyAni liGgAni/ nanu caite parasparavilakSaNA guNA viruddhatvAt kathaM sambhUyaikatra vartanta ity Aha --- pradIpavac cArthato vRttir iti/ pradIpasyeva pradIpavat/ tailavartyagnisamudAyaH pradIpaH/ yadA samudAyAtma......parasparavilakSaNAnAm api pradIpabhA...pravRttiH, tamasi sthitA ghaTAdayo devadattasya prakAzayitavyA iti, tathA sattvarajastamasAM puruSArthahetunA pravRttiH, puruSArthazabdopalabdhiz ceti//13// (p.79) nanu ca "triguNam aviveki viSayaH sAmAnyam acetanaM prasavadharmi vyaktam", tatra sukhaduHkhamohopalabdhes traiguNyaM vyaktaM siddham/ avivekyAdayo dharmAH prasavaparyantAH kathaM siddhyantIty Aha --- avivekyAdiH siddhas traiguNyAt tadviparyayAbhAvAt/ kAraNaguNAtmakatvAt kAryasyAvyaktam api siddham//14// avivekyAdiH siddha ityAdi/ guNidvAreNa guNAbhidhAnam/ avivekyAdiguNas siddhaH/ vyakta iti vAkyazeSaH/ kutaH? traiguNyAt/ kathaM yasmAd guNA evAvivekino bhogyAH sAmAnyA acetanAH prasavadharmiNaz ca, te ca vyakte siddhA iti siddho guNaH/ tadviparyayAbhAvAd iti/ traiguNyasyAbhAvAd iti/ traiguNyasyAbhAve 'vivekyAdayor abhAvAt/ na hi nirguNasya puruSasyAvivekyAdiH sambhavati/ tasmAt traiguNyAd evAvivekyAdiH siddhaH/ evaM ca sati pradhAnam api traiguNyAt tathAvidhaM siddham/ yad Aha --- kAraNaguNAtmakatvAt kAryasyAvyaktam api siddham iti/ kAraNasya yo guNaH sa AtmA svabhAvo yasya tat tathoktam/ tasya svabhAvas tattvam/ tasmAd iha loke kAraNaguNakaM kAryaM dRSTam/ zuklaiH kRSNair vA tantubhir ArabdhaH paTaH zuklaH kRSNo vA bhavati/ yady avyaktaM tathAvidhaM na syAt, kathaM vyaktaM tathAvidhaM bhavet//14// nanu ca sati dharmiNi dharmAz cintyante, pradhAnasyaiva dharmiNo 'labdhasiddhitvAt katham avivekyAdIty Aha --- bhedAnAM parimANAt samanvayAc chaktitaH pravRttez ca/ kAraNakAryavibhAgAd avibhAgAd vaizvarUpyasya//15// bhedAnAm ityAdi/ kAryatas tadupalabdher mahadAdi tac ca kAryam ity anenaiva sAdhite 'smin yathAvad adhigate punar dArDhyArthaM samanantaropAdAnam/ bhidyanta iti bhedAH, kAryavizeSAs teSAM ekas saMsargI dRSTaH parimANAc ca/ bhedAnAM parimitatvAd ity arthaH/ yena ca parimitAs teSAm ekaH saMsargI dRSTaH/ yathA mUlAGkurapatrakANDaprasavapuSpa(tu)SataNDulakaNAnAM bhedAnAM vrIhiH tavi (?) (p.80) bAhyAdhyAtmikabhedAH/ parimitabAhyA brahmAdistambaparyantAz caturdaza/ AdhyAtmikAz ca mahadahaGkAratanmAtrendriyabhUtAkhyAs trayoviMzatiH/ tasmAd eteSAm ekena (saM)sargiNA bhavitavyam/ yatraiSAM saMsargas tad avyaktaM kAraNam astIti sAmAnyato(dRSTam)anumAnam/ samanvayAt/ bhedAnAm iti vartate/ samanvayo 'nugamaH ekajAtyanugamAd ity arthaH/ ya ekajAtyanugatA bhedAs teSAm ekam eva tathAbhUtaM kAraNaM dRSTam/ yathA kaTakakeyUrAdInAM suvarNapiNDaH/ yathA vA zarAvAdInAM mRtpiNDaH/ evam eSAm api bAhyAdhyAtmikAnAM sukhaHduHkhamohAnugatatvAd ekena tathAvidhena bhavitavyam/ ya eSAM samudAyas tatpradhAnam iti sAmAnyatodRSTam/ zaktitaH pravRttez ceti/ iha kulAlAdizaktipUrvikA ghaTAdInAM pravRttir dRSTA nAzaktipUrvikA/ eSAm avigAhyAdhyAtmikAnAM pravRttir dRzyate/ tataz ca prAk ca pravRtter janitayA zaktyA bhavitavyam/ yAsau zaktiH saivAvyaktabhAvam Apadyata iti sAmAnyatodRSTam/ kAraNakAryavibhAgAd iti/ kAraNasya pUrvabhAvitvAt pUrvanipAtaH/ alpActarasya pUrvanipAtasyAnityatvam/ yata utpadyate tat kAraNam, yac cotpadyate tat kAryam/ yathA mRtpiNDaghaTayor janyajanakatvena pRthagarthakriyAkaraNAc ca vibhAgo dRSTaH/ anyathA ghaTasyodakAharaNakriyA yA na sA mRtpiNDasya, yA mRtpiNDasya na sA ghaTasya/ evaM vyaktasya mahadAdeH kAryatvAt pRthagarthakriyAkaraNAc ca vibhAgaH/ tasmAd asya kAraNena bhavitavyam/ tac cAvyaktAt kim anyat syAd iti/ asmin vyAkhyAne "kAryatas tadupalabdher mahadAdi tac ca kAryam" ity anenaiva siddhatvAd anyair anyathA vyAkhyAyate/ yad upakaroti tat kAraNam yad upakriyate tat kAryaM tayor vibhAgAt, upakAryopakArakabhAvAd ity arthaH/ tatra kArya...vyAdIni zarIrasthAni sthAnasAdhanA...vabhogaiH kAraNAny upakurvanti/ kAraNAni ca vRddhikSatasaMrohaNapAlanaiH kAryANi/ bAhyAni ca kAraNAni pRthivyA dhRtisaGgrahapattivyUhanAvakAzadAnaiH parasparam upakurvanti/ tathA daivamAnuSatairyagyonAni parasparopakArINi/ tatra daivam, (p.81) yathAkAlaM zItoSNapAtavarSAgamaH, mAnuSatairyagyonAny upakaroti/ mAnuSamijyAyAgastutibhir daivaM rakSati, poSaNabhaiSajyaiz ca tairyagyonam upakaroti/ yathAdhyAtmikAnAM bAhyAnAM copakAryopakArakabhAvo buddhikRta iva dRzyate tad asya kazcid vyavasthApitA syAt, kuto 'yaM vibhAga ity anyathAnupapatteH// avibhAgAd vaizvarUpyasyeti/ na vidyate vibhAgo 'syety avibhAgaH/ avibhaktAd ity arthaH/ tasmAd vaizvarUpyasyopalabdher iti zeSaH/ iha loke 'vibhaktAd ekasmAd ikSudravyAd rasaphANitaguDakhaNDazarkarAdivaizvarUpyaM nAnAtvaM dRzyate, tathaikasmAd dugdhAd dadhimastunavanItaghRtAdivaizvarUpyam upalabhyate/ evam AdhyAtmikAnAM bAhyAnAM ca vaizvarUpyam/ tasmAd eSAm avibhaktenaikena bhavitavyam iti/ sAmAnyatodRSTam// anyas tv Aha --- avibhAge vaizvarUpyasyeti/ avibhAgo layaH, vaizvarUpyaM jagat nAnArUpatvAt/ pralayakAle vaizvarUpyaM kva lIyate sthityutpattipralayAj jagata iti/ na cezvare layanaM sambhavati; tasya nirguNatvenAbhyupagamAt/ tasmAd anyathAnupapattyAsti tad ekam iti/ tathA cAhuH --- pradhAnAd AnupUrvyeNa sRSTir lokasya saMsaraH/ pra(dhAnAt) pratilomyena punas tatraiva catvaraH// iti//15// eSAM hetUnAM pravartanArtham Aha --- kAraNam asty avyaktam pravartate triguNataH samudayAc ca/ pariNAmataH salilavat pratipratiguNAzrayavizeSAt//16// kAraNam astItyAdi/ yadi kAraNam asty avyaktaM tat kathaM pravartata ity Aha --- triguNataH samudayAc ceti/ yadA prakRtisthA guNAH sAmyena pravartante tadA (trIn evAdhikRtya pravartante naikaikam ity arthaH/ yadA vaiSamyeNa pravartante tadA) (p.82) kAryaM kAraNArabdhatvAt samudayAt pravartate/ samantAd udayo yasya guNasya tam adhikRtyety arthaH, zeSanyakkRtazaktikatvAt/ yadi samudayAd avyaktaM pravartate tasmAd utpannaM tadavya...smAn na bhavati// zuklebhyaH kRSNebhyo vA tantubhyaH zuklaH kRSNo vA paTo bhavatIty Aha --- pariNAmata ityAdi/ pUrvasyAm avasthAyAm avasthAntaraM pariNAmaH, tasmAd dhetoH pravartate/ yathA kaNikAyAH sUkSmAyA mUlakaH zAkhAprazAkhAdipravRddho mahAn vanaspatir vyakto bhavati, evam avyaktAd vyaktaM pariNamati/ yady evam ekarUpAd utpannasya trailokyasya katham anekarUpatvam ity Aha --- salilavat pratipratiguNAzrayavizeSAd iti/ salilena tulyaM vartata iti salilavat/ ekaikaM prati guNAH pratipratiguNAH/ ta evAzrayas teSAM yo vizeSas tasmAd dhetoH pravartante/ yathA salilam antarikSAd ekarasam api tad ekasya kaTvamlAder guNasyAzrayabhUtasya vizeSAn nAnArasaM vartate evam avyaktam apIti guNAtmakatvAd ekaikaguNAzrayavizeSAn nAnArUpaM pravartate/ tatra sattvasya kRter Azrayasya vizeSAd devabhAvena vartanam, rajasa Azrayasya vizeSAn mAnuSabhAvena tamasa Azrayasya vizeSAt tiryagyonibhAveneti//16// evam avyaktasyAstitvaM pravRttiM ca prasAdhya puruSAstitvaM prasAdhayitum Aha --- saMghAtaparArthatvAt triguNAdiviparyayAd adhiSThAnAt/ puruSo 'sti bhoktRbhAvAt kaivalyArthaM pravRttez ca//17// saMghAtaparArthatvAd ityAdi/ saMhanyata iti saMghAtaH/ saMghAtaz cAsau parArthaz ceti saMghAtaparArthaH/ saMghAtatvaM hetuH parArthatvaM sAdhyam/ iha loke saMghAtabAhyAH zayanAsanAdayo ye te parArthA dRSTAH/ te hi devadattasya parasyArthaM kurvanti na svArtham/ ete 'py AdhyAtmikA mahadAdayaH zarIrasaMjJakAH saMghAtAH, taiH parArthair bhavitavyam/ na ca puruSavyatirikto 'nyaH paro 'sti, puruSa eva para i(ty)anyatodRSTam// nanu mahadAdibhUtaparyantaM (zarI)ram eva puruSo nAnyaH kazcid ity Aha --- triguNAdiviparyayAd iti/ AdizabdenAvivekyAdayaH paJca dharmA dRzyante/ tathA hi tadviparItaH pumAn ity uktam/ tataz ca tadviparItatvAt puMsaH kathaM mahadAdimAtram eva puruSaH/ tasmAd vyatiriktaH puruSo yasyArthakA ime (p.83) saMghAtAH/ adhiSThAnAd iti/ adhitiSThaty asminn ity adhiSThAnam/ mahadAdibhUtaparyantaM zarIram iha loke yad adhiSThAnaM tat parAdhiSThitaM dRSTam, yathA rathAdi/ dRzyate cAdhiSThAnaM zarIram/ tasmAd asyAdhiSThAtrA bhavitavyam/ yo 'sAv adhiSThAtA sa puruSaH, nAntaHkaraNam adhiSThAtR, tasyAcetanatvAd iti sAmAnyatodRSTam// bhoktRbhAvAd iti/ bhoktRtvAd ity arthaH/ iha loke bhogyaM dRSTvA bhoktAnumIyate/ dRzyate mahadAdiparyantaM bhogyam, tasmAd asyApi bhoktrA bhavitavyam iti sAmAnyatodRSTam/ na cAntaHkaraNaM bhoktR, tasyAcetanatvAd bhogyatvAc ca/ yaz ca bhoktA sa eva puruSaH sAtmakaM jIvaccharIraM prANAdimattvAt/ asmin dehe yo 'yam AtmA samAnajAtIyAnekavastvantarasahAyaH, pratiniyatair janmAdibhir yujyamAnatvAt, manovat// kaivalyArthaM pravRttez ceti/ kaivalyaM mokSaH/ tadanyArthapradhAnasyaiSA pravRttiH/ tathA hi --- pradhAnaM buddhyAtmanA pariNamati/ buddhez cASTAvaMzAni/ teSu ca jJAnaM kaivalyam/ tatra yadi puruSo na syAt tadA tadarthA pravRttir na bhavet/ tasmAd anyathAnupapattyA puruSo 'sti/ tatra siddhe puMsi vivAdAH/ eka evAyaM puruSaH sarvazarIreSu sthita ity eke/ sarve kAyA upanatAnekAtmAnaH sAtmakatvAt, yogizarIravRndavat pratizarIram anekaH puruSa ity apare/ eka eva purANaH puruSaH, tasmAd agner iva visphuliGgAH pratizarIraM puruSA AvirbhUtA iti vedAntavAdinaH//17// atrAha --- jananamaraNakaraNAnAM pratiniyamAd ayugapatpravRttez ca/ puruSabahutvaM siddhaM traiguNyaviparyayAc caiva//18// jananamaraNakaraNAnAm ityAdi/ karaNaM cakSurAdIndriyam/ dehendriyAder adhiSThAnasyotpattivinAzau/ tadyogAt puruSasya jananamaraNe api (p.84) vyavasthApyete/ svataH puruSasya te na sambhavataH/ kutaH? nityatvAt/ tatra yady ekaH puruSaH syAt tadaikasmin jAyamAne mriyamANe vA sarveSAM jananamaraNe syAtAm/ tathaikasmiMz cakSuSmati zrotravati vA sarve 'ndhA badhirA vA, pazyeyuH zRNuyur vA/ ekasminn andhe badhire vA tathA syuH/ na caivam, jananAdInAM pratiniyamAt/ tasmAd anyathAnupapattyA puruSabahutvaM siddham// ayugapatpravRttez ceti/ yady ekaH puruSaH syAt tadaikenAdhiSThAtrAdhiSThite dehe, dharmAdharmayor arthAnarthayoH sukhadukhayor vA pravRtte, sarva eva yugapat pravarteran/ na caivam ity anyathAnupapattiH/ traiguNyaviparyayAc ceti/ traya eva guNAs traiguNyam/ tasya viparyayo 'nyathAtvam/ adhiSThAnasya triguNAtmakatvAt tadyogAt puruSo 'pi triguNAtmaka ity ucyate/ tatra yady ekaH puruSaH syAt tadaikasmin sAttvike rAjase tAmase vA, sarva eva tathAvidhAH syuH/ na caivam, guNAnAM viparyayadarzanAd ity anyathAnupapattiH// purANapuruSAd agner iva visphuliGgAH pratizarIraM puruSA ity asminn api darzane puruSabahutvam asty eva/ teSAM parasparavilakSaNatvAt te purANapuruSAd abhinnA bhinnA veti darzanadvayam/ tad anyatra vicAritatvAd iha granthagauravabhayAn nopanyastam asmAbhir iti//18// evaM puruSabahutvaM prasAdhya taddharmAn kathayitum Aha --- tasmAc ca viparyAsAt siddhaM sAkSitvam asya puruSasya/ kaivalyaM mAdhyasthaM draSTRtvam akartRbhAvaz ca//19// tasmAc ca viparyAsAd ityAdi/ yaH prAgukto viparyayaH --- triguNam aviveki viSayaH --- ityAdinA, tasmAt sAkSitvAdayo dharmAH puruSasya siddhAH/ tatra nirguNasya puruSasyAprasavadharmitvAd akartRtvam/ yaz cAkartA sa bhavaty udAsInaH/ saptavidhaM cAsyaudAsInyam/ tathA coktam --- pazyati zRNoti sarvaM karoti sthitiM prasaGgaM ca nApi/ svato na parato...nobhayataz cApy udAsInaH// iti// yaz codAsInaH sa sAkSy api bhavati pradhAnasambandhinaH kriyAkalApasya; nirguNatvAt/ kaivalyaM kevalabhAvAt/ cetanatvAc ca draSTRtvam iti// (p.85) nanu ca yady akartA tat kathaM bhoktRbhAvAd asti puruSaH? tathA cAhuH --- bAlahutAzanataravaH svayam akRtAnAM yathA hi bhoktAraH/ puruSo 'pi viSayaphalAnAM svayam akRtAnAM tathApi bhoktA// iti// ity uktam akartur api bhoktRtvam asyeti//19// nanu ca yady acetanam avyaktaM kathaM dehendriyasaMjJam adhiSThAnaM dharmAdharmAdiSu pravartate, tasyAcetanatvAd ity Aha --- tasmAt tatsaMyogAd acetanaM cetanAvad iva liGgam/ guNakartRtve 'pi tathA karteva bhavaty udAsInaH//20// tasmAt tatsaMyogAd ityAdi/ tena puruSeNa yaH saMyogas tasmAd acetanaM cetanAvad iva bhavavti/ yathAgnisaMyogAl lohamaNir ity ucyate/ liGgaM mahadAdisUkSmaparyantaM vakSyati/ yadi tad eva triguNAtmakaM kartR na pumAn, kathaM puruSo gacchatIty ucyata ity Aha --- guNakartRtve 'pi tathA karteva bhavaty udAsIna iti/ guNAnAM kartRtvaM na puruSasya/ yathA puruSasaMyogAd acetanaM liGgaM cetanAvad iva bhavati, tathA guNAtmakaliGgasaMyogAd akartApi san karteva bhavati/ udAsInaH/ yathA svAmI svayam ayoddhApi yodhabhRtyasaMyogAd yoddheti vyapadizyate, tathA puruSo 'py upacAreNa karteti/ tathA coktam --- "pravartamAnAn prakRter imAn guNAMs tamo 'bhibhUto viparItadarzanaH/ ahaM karomIty abudho 'bhimanyate tRNasya kubjIkaraNe 'py anIzvaraH// iti//20// nanu pradhAnapuruSayoH kiM kartRtvaM caitanyArtham eva saMyogaH, kiM vAnyArtham apIty Aha --- puruSasya darzanArthaM kaivalyArthaM tathA pradhAnasya/ paGgvandhavad ubhayor api saMyogas tatkRtaH sargaH//21// puruSasyetyAdi/ puruSasyArtho dvividhaH, viSayopabhogaH kaivalyaM ca/ tad ubhayaM pradhAnena sampAdyam/ viSayopabhogaz ca pradhAnavibhUtim antareNa na (p.86) saMbhavatIti darzanArthaM puruSaH pradhAnena saMyujyate/ mAnaM svAM vibhUtiM darzayitum asamarthAt puruSeNa saMyujyate (?)/ dRSTvA sa sarvAM vibhUtim anubhUya virasatvAd viraktaH puruSaH pradhAnena tyajyate/ tyaktasya kaivalyam ity ato darzanArthaM kaivalyArthaM ca dvayor api saMyogo matsyodakavad udumbaramazakavac ca// paGgvandhavad iti/ dRSTAntaH/ paGguH sacakSuH pazyati panthAnaM na saMcarati, andho 'pi saMcarati na pazyati panthAnam/ tayoH sArthabhraSTayor grAmaprAptyarthaH sambandho bhUtaH/ tatra paGgur andhaskandham Aruhya gatimAn, andho 'pi draSTradhiSThAnAd dRSTimAn jAtaH/ grAmaprAptayoz ca tayor viyogaH/ evaM puruSo niSkriyaH pradhAnena saMyujya tadvibhUtidarzanAya devAdiSu saMcarati/ pradhAnaM nizcetanam api puruSAdhiSThAnAc cetanAvad iva dvayam api saMpAdayati/ tasmAt paGgvandhavad ubhayor api saMyogaH// nanu ca saMyogamAtreNa kathaM darzanaM kaivalyaM cety Aha --- tatkRtaH sarga iti/ saMyogakRto mahadAdigrAmotpAda ity arthaH//21// tam eva darzayann Aha --- prakRter mahAMs tato 'haGkAras tasmAd gaNaz ca SoDazakaH/ tasmAd api SoDazakAt paJcabhyaH paJca bhUtAni//22// prakRter mahAn ityAdi/ prakRtiH pradhAnaM kAraNam avyaktaM guNasAmyaM tamobahulam avyAkRtam iti prakRtiparyAyAH/ tato mahAn utpadyate sa tu tamobahulaH/ mahAn buddhir matiH pratyaya upalabdhir iti buddhiparyAyAH/ tato 'haGkAra utpadyate/ sa tu rajastamobahulaH/ ahaGkAraH saparNavanni(?)statpuruSa ity ahaGkAraparyAyAH// tasmAd gaNaz ca SoDazaka iti/ tasmAd ahaGkArAt SoDazako gaNa utpadyate/ ekAdazendriyANi paJca tanmAtrANIty arthaH/ tAni hRSIkANIndriyANIti paryAyAH/ sUkSmA atizayA aNavaH iti tanmAtraparyAyAH// (p.87) tasmAd api SoDazakAt paJcabhyaH paJca bhUtAnIti/ SoDazAd gaNAd yAni paJcatanmAtrANi tebhya ekottaravRddhyA paJca mahAbhUtAni bhavanti/ tatra zabdatanmAtrAd AkAzam ekaguNam/ zabdatanmAtrapratisaMhitAt sparzatanmAtrAd dviguNo vAyuH/ tAbhyAM pratisaMhitAd rUpatanmAtrAt triguNaM tejaH/ taiH pratisaMhitAd rasatanmAtrAt caturguNA ApaH/ caturbhiH pratisaMhitAd gandhatanmAtrAt paJcaguNA pRthivIti/ etair AkAzAdayaH sthUlA vizeSA ucyante yeSv avasitAni caturiviMzatitattvAni//22// buddher lakSaNam Aha --- adhyavasAyo buddhir dharmo jJAnaM virAga aizvaryam/ sAttvikam etad rUpaM tAmasam asmAd viparyastam//23// adhyavasAya ityAdi/ zabdAdiSu viSaye 'dhyavasAyazabdo 'yaM yAvad gandho 'yam iti subuddher lakSaNam/ tasyAz cASTau rUpANi// dharmo jJAnaM virAga aizvaryam iti/ tatra yo 'yam anirviSayam anuSThAnAtmako 'dhyavasAyaH sa dharmaH/ yamAH paJca niyamAz ca/ yathoktaM sAMkhyapravacane "ahiMsAsatyAsteyabrahmacaryAparigrahA yamAH" (pAtaJjalayogasUtram 2/30), "zaucasantoSatapaHsvAdhyAyezvarapraNidhAnAni niyamAH" (pAtaJjalayogasUtram 2/32) iti/ tatra santoSaH saMnihitasAdhanAbhyAzAd adhikasyAnupAditsA/ tapo jighatsApipAsAzItoSNasthAnasAdhanajayaH kASThAmenAkAramaunau, vratAni ca kRcchracAndrAyaNAdIni/ svAdhyAyo mokSazAstrAdhyayanaM praNavajapo vA/ IzvarapraNidhAnaM viziSTadevatArAdhanam/ asaMsAribhis tulyavRttitvAd iti/ tadviparItAnuSThAnam adharmaH/ paJcaviMzatitattvAnAM svasaMjJAlAkSaNyakatvaprayojanAvadhAraNaM jJAnam, guNapuruSAntarajJAnam/ zeSam ajJAnam/ viSayazarIrendriyebhyo doSadarzanAd vaimukhyaM virAgaH/ teSv abhilASo rAgaH/ aizvaryam aSTaguNam --- aNimA, mahimA, laghimA, prAptiH, prAkAmyam, IzitvaM vazitvam, yatrakAmAvazAli(yi?)tvaM ceti/ tatrANimANutvam, yena guNena sUkSmo bhUtvA vicarati/ kArye kAraNopacArAd aNimety ucyate/ (p.88) uttaratrApy evaM yojyam/ laghimA laghutvam, yena vAyuval laghutaro bhavati/ mahimA mahattvam, yena bhuvaneSu dharmAdiprAptiH, yena guNeneSitasya prApaNam/ prAkAmyaM pracurakAmitA yenaikam anekaM prAkAmyate 'nekaM caikam/ IzitvaM prabhutA, yena sthAvarAdIni bhUtAni sandezakArINi bhavanti/ vazitvaM vazitA, yena svatantraz carati/ yatrakAmAvazAyitvaM (kAmenecchayAvazetuM) zIlaM yasya sa yatrakAmAvazAyI/ tasya bhAvaH yatrakAmAvazAyitvam/ anekArthatvAd dhAtUnAM "zI" tiSThatau vartate/ yena guNena divy antarikSe bhUmau vAvasthAyitvam ity arthaH/ sAttvikam etad rUpam iti/ sattvatamobahulatvAt/ buddher yadA sattvam utkaTaM bhavati tadaitac catuSTayaM bhavatIty arthaH/ tAmasam asmAd viparyastam iti/ utkaTalakSaNAt dharmAdicatuSTayAd viparItaM tamasy udrikte bhavatIty arthaH/ adharmo 'jJAnam avairAgyam anaizvaryaM ceti//23// ahaGkAralakSaNam Aha --- abhimAno 'haGkAras tasmAd dvividhaH pravartate sargaH/ ekAdazakaz ca gaNas tanmAtrapaJcakaz caiva//24// abhimAna ityAdi/ abhimatir abhimAnaH/ rUpAdiSu viSayeSv abhimAno rUpavAn aham, mamaite viSayAH, ity ahaGkAralakSaNam/ tasmAd abhimAnalakSaNAd ahaGkArAt dvividhaH pravartate sarga iti/ sRjyata iti sargaH// tam eva dvividhaM darzayitum Aha --- ekAdazakaz ca gaNa iti/ ekAdaza parimANam asyety ekAdazaH zrotrAdir gaNaH// tanmAtrapaJcakaM ceti/ tanmAtratasmAd atra(tanmAtra?)zabdAdisvarUpamAtra ity arthaH/ tanmAtrANi zabdasparzarUparasagandhAH/ mAtrAgrahaNaM bhUtasaMzleSanivRttyartham/ bhUteSv api zabdAdisambhavAt//24// (p.89) sa cAhaGkAras trividha iti darzayann Aha --- sAttvika ekAdazakaH pravartate vaikRtAd ahaGkArAt/ bhUtAdes tanmAtraH sa tAmasas taijasAd ubhayam//25// sAttvika ityAdi/ yadA sattvam udriktaM tadAhaGkAro vaikRtAbhimAno bhavati, rajaz codriktaM taijasaH/ tamaz codriktaM bhUtAdir iti/ tatra vaikRtAd ekAdazako gaNaH pravartate/ sa ca sAttvikaH sattvabahulaH, svaviSayagrahaNatvAt/ bhUtAdes tAmasAd ahaGkArAt tanmAtraH sa tAmasaH, tamobahulatvAt/ tatas tAmasas tanmAtrAd gaNAt tAmaso bhUtagaNaH pravartate/ taijasAd ubhayam iti/ etad AzayaH --- paJcakaJ caitad ubhayam api pravartate/ AdikAla ubhayatrApy asya sahAyatvAt/ vaikRtabhUtAdi dvAv api prakAzasthitizIlatvAt na kriyAzIle/ tatas taijasam ahaGkAraM kriyAzIlaM sahAyam apekSyaikAdazakaM paJcakaM ca malAjanayata(?) iti//25// kaH punar ekAdaza ity Aha --- buddhIndriyANi cakSuHzrotraghrANarasanatvagAkhyAni/ vAkpANipAdapAyUpasthAn karmendriyANy AhuH//26// buddhIndriyANItyAdi/ dvividham indriyam/ tatra cakSur yena dRzyate/ zrotraM yena zrUyate/ tvag yayA sprzyate/ rasanaM yena rasyate/ nAsikA yayA ghrAyate/ tA AkhyA yeSAm indriyANAm iti zabdapradhAno nirdezaH/ tAni cakSuHzrotratvagrasanAnAsikAkhyAni paJca/ buddhipUrvakam arthAlocanam iti buddhIndriyANy AhuH sAMkhyAcAryAH/ zabdavazAd atrAkramaH kRtaH/ kramas tu zrotratvakcakSur iti// vAkpANipAdapAyUpasthAn iti/ karmendriyANi karmAbhinirvartanAt/ asmAd eva prayogAd upasthazabdaH puMliGgo 'py astIti jJAyate/ sa ca straiNaH pauruSeyaz ca/ tatra vAgindriyaM kaNThastham/ anyAni prasiddhAny eva//26// (p.90) ekAdazakam indriyaM darzayann Aha --- ubhayAtmakam atra manaH saGkalpakam indriyaM ca sAdharmyAt/ guNapariNAmavizeSAn nAnAtvaM bAhyabhedAz ca//27// ubhayAtmakam atra mana ityAdi/ atrety asminn indriyavaze mana ubhayAtmakam ubhayasvabhAvam/ buddhIndriyANAM karmendriyANAM ca svasvaviSayagrahaNakAle buddhIndriyaM karmendriyaM cety arthaH/ ubhayatrApy asya vyApArAd iti lakSaNaM tad ity Aha --- saGkalpayatIti saGkalpakam, idaM nedam iti/ katham indriyam ity Aha --- indriyaM ca sAdharmyAd ityAdi/ indriyais tulyatvAd ity arthaH/ yathAnyad indraliGgaM tathA mano 'pIty arthaH/ tatraikasmAd ahaGkArAd utpannAnAM kathaM svarUpabhedaH? yac chrotrAdibuddhIndriyam, tat pratiniyataviSayaM netaraviSayam api/ yad vAgAdi karmendriyaM tat pratiniyatakarma, netarakarmApi/ manaz cobhayAtmakam, naikAtmakam ity Aha --- guNapariNAmavizeSAn nAnAtvam iti/ ahaGkArasthA ye guNAH sattvAdayas teSAm anyonyAbhibhavAzrayAdidvAreNa yaH pariNAmavizeSas tata evaiSAM nAnAtvam/ ta eva hi guNAH pariNAmaviziSTA indriyavyapadezabhAjo nAnAviSayA bhavanti/ kathaM dezaniyamo vRttiniyamaz ca? tatra tvagindriyaM sarvazarIrasthitabAhyAbhyantaravRtti, cakSuHzrotraghrANarasanAni zirasi bahiH pRthak pRthag avasthitAni bAhyavRttIni/ vAg Asye sthitA/ pANyAdayaz ca bahiradhastAt pRthak pRthag avasthitA bahiHkarmaviSayA ity atrAha --- bAhyabhedAz ceti/ ye cAnye viSayabhedA dezaniyamavRttiniyamAbhyAM te 'pi guNapariNAmavizeSAd eva/ nAtrAntarA kAraNAntaram asti//27// eSAm indriyANAM kasya kA vRttir ity Aha --- zabdAdiSu paJcAnAm AlocanamAtram iSyate vRttiH/ vacanAdAnaviharaNotsargAnandAz ca paJcAnAm//28// zabdAdiSv ityAdi/ Adizabdena zabdasparzarUparasagandhAH/ teSu yathAkramaM paJcAnAM zrotrAdInAM buddhIndriyANAm AlocanamAtraM vRttir iSyate (p.91) sAMkhyAcAryaiH/ zrotrAdIni hi viSayasya prakAzanamAtraM kurvanti, nizcayaM tu buddhiH/ tathA hi buddhyavasitam arthaM puruSaH cetayata iti siddhAntaH/ karmendriyANAm api vAgAdInAM yathAkramaM vacanAdAnAdIni vRttayaH karmANi/ tatra vAgindriyasya nAnAvidhavarNoccAraNaM karma, AdeyasyAdAnaM pANyoH viharaNaM dezAntaragamanaM pAdayoH, utsarga AhAramalasyotsarjanaM pAyoH, Anandanam Anando hlAdaH zukravisRSTisaMsRSTisukhaM tadupasthendriyavRtti//28// buddhyahaGkAramanasAM kA vRttir ity Aha --- svAlakSaNyaM vRttis trayasya saiSA bhavaty asAmAnyA/ sAmAnyakaraNavRttiH prANAdyA vAyavaH paJca//29// svAlakSaNyaM vRttir ityAdi/ svAtmIyaM lakSaNaM yasya tat svalakSaNam/ tasya bhAvaH svAlakSaNyam/ tad eva vRttiH/ trayasyeti/ buddhyahaGkAramanasAm ity arthaH/ adhyavasAyo buddheH, abhimAno 'haGkArasya, saGkalpo manasaH/ ta evAdhyavasAyAbhimAnasaGkalpAs trayasya vRttiH/ eSAM ca buddhyAdInAM trayodazAnAM caturvidhA vRttiH, asAmAnyAyugapatkramaz ceti (?)/ tatrAsAmAnyAM darzayitum Aha --- saiSeti/ yeyam uktA vRttiH saiSA bhavaty asAmAnyA/ yA yasya sA tasyaiva nAnyeSAm apIty arthaH/ zrotrasya yac chabdaprakAzanaM tac chrotrasyaiva, nAnyeSAM tvagAdInAM dvAdazAnAm/ evaM sarvatra yojyam/ sAmAnyAm Aha --- sAmAnyakaraNavRttir iti/ sAmAnyA cAsau karaNavRttiz ceti sAmAnyakaraNavRttiH/ prANAdyA vAyavaH paJceti/ prANA AdyA yeSAM vAyUnAM te prANAdyAH/ prANApAnavyAnodAnasamAnA iti paJca vAyavaH/ tatra prANo yo mukhanAsikAbhyAM nirgacchati/ yo nAbher adhaH sthitaH so 'pAnaH/ yena kAye 'gnir dIpita AhAraM ca pacati sa samAnaH/ yo nAbhidezAd udyatazirogatir nAdaM janayati sa udAnaH/ yaH sarvazarIraM vyApya sthitaH sa vyAnaH/ ete trayodazAnAm api karaNAnAM sAmAnyavRttiH//29// karaNaprabhAvikatvAd vAyUnAM yugapatkramazo vRttim Aha --- yugapac catuSTayasya tu vRttiH kramazaz ca nirdiSTA/ dRSTe tathApy adRSTe trayasya tatpUrvikA vRttiH//30// (p.92) yugapad ityAdi/ catuSTayasya tv iti/ tuzabdo vizeSaNArthaH/ buddhir ahaGkAro manaz cakSur ity etasya catuSTayasyaikasmin rUpe yugapad vRttiH/ yathAndhakAre vidyutsaMpAte kRSNasarpasandarzane yugapad AlocanAdhyavasAyAbhimAnasaGkalpanAni bhavanti/ tathA hi cakSuSAlocitaM buddhyAdhyavasitam ahaGkAreNAtmIkRtaM manasA saGkalpitam iti/ kramazaz ca tasyeti/ catuSTayasya krameNa kadAcid vRttir iSTA/ mandaprakAze sthANupuruSocitAm UrdhvatAM dRSTavataH kiM sthANuH puruSa iti vikalpaH/ tatrAkuJcanaprasAraNAt puruSa ity adhyavasAyaH/ tata AtmIkaraNAd abhimAna iti/ yeyam ubhayathAvRttiH sA kasmin viSaya ity Aha --- asRSTe iti/ adRSTe tarhi nAstIty Aha --- tathApy adRSTa iti/ tathA adRSTe dRSTe 'pi vRttiH/ kin tu na catuSTayasya tarhIty Aha --- trayasyeti/ buddhyahaGkAramanasAm ity arthaH/ tatrApi tatpUrvikA zrotrAdipUrvikety arthaH/ tathA smartavyam anusmarataH saGkalpAbhimAnAdhyavasAyA bhavanti//30// atha yad etac catuSTayaM tat kiM yugapat parasparasavyapekSaM svAM svAM vRttiM pratipadyate kiM vA nirapekSam ity Aha --- svAM svAM pratipadyante parasparAkUtahaitukIM vRttim/ puruSArtha eva hetur na kenacit kAryate karaNam//31// svAM svAm ityAdi/ AtmIyAm AtmIyAM vRttim/ parasparAkUtahaitukIm iti/ parasparasya yadAkUtaM svavRttibhogas tad eva hetuH/ tatra bhUtAM parasparAkUtahaitukIM vRttiM catvAri karaNAni pratipadyante/ tatra cakSur buddhyAditrayasyAkUtaM jJAtvA prakAzanaM pratipadyate/ evaM buddhir ahaGkAro manaz ca trAyANAm AkUtaM jJAtvA buddhyadhyavasAyam abhimAnaM saGkalpanaM ca pratipadyante/ kramazaz ca parasparAkUtahaitukIm/ kin tu pUrvapUrvahaitukI draSTavyA/ yathA kasyacid upanimantraNaM zrutavataH zrotravRttiM jJAtvA, buddhir gamanAyAdhyavasitA/ tadvRttiM jJAtvAhaGkAro modakAn ahaM bhakSayiSyAmIti (p.93) manyate/ tadvRttiM jJAtvA manaH, pracuraM ghRtaM prApayiSyAmIti kiM stokam iti, saGkalpayatIti/ evaM bAhyAny api karaNAni svAM svAM vRttiM parasparAkUtahaitukIM pratipadyante/ etAni kim AtmArthaM svAM svAM vRttiM pratipadyante, kim anyArtham ity Aha --- puruSArtha eva hetur iti/ puruSasyArtho viSayopabhogaH kaivalyaM ca sa vRttihetuH/ nanv IzvaraH kartA jagataH, sa eva buddhyAdikalApaM sRSTavAn yena puruSasyArthaH sampadyate/ tathA coktam --- "Izvaraprerito gacchet svargaM vA zvabhram eva vA"// iti// (mahAbhAratam 3/31/27) tatrAha --- na kenacit kAryate karaNam iti/ pradhAnavyatirekeNa na kazcid buddhyAdikaraNaM svAM svAM vRttiM kArayatIty arthaH/ yadi kartA syAt, kim iti prakRtim apekSate/ nApi sezvaravAdinA prakRtir abhyupagataiva; nizcetanatvAt/ prakRteH sacetano 'dhiSThAtA kartAparo gaveSyata iti cet puruSa evAdhiSThAtA/ acetanA prakRtiH/ etad uktam eva prAk//31// katividham antaHkaraNam ityAha --- karaNaM trayodazavidhaM tad AharaNadhAraNaprakAzakaram/ kAryaM ca tasya dazadhAhAryaM dhAryaM prakAzyaM ca//32// karaNaM trayodazavidham ityAdi/ paJca buddhIndriyANi, paJca karmendriyANi, buddhyahaGkAramanAMsi ca trINi etat trayodazavidham/ karaNaM karotIti, "kRtyalyuTo bahulam" (pANini 3/3/113) iti kartari lyuT/ tatra tasya kA kriyA yadapekSayA karaNam ity Aha --- tad AharaNadhAraNaprakAzakam iti/ tat karaNam AharaNAdIni karotIti/ tatra karmendriyANy AharaNaM kurvanti, buddhyahaGkAramanAMsi dhAraNam, buddhIndriyANi prakAzam iti/ kiM tatkAryaM yasyAharaNaM kurvantIty Aha --- kAryam iti/ tasya karaNasya dazavidham kAryam/ tatra zabdasparzarUparasagandhAH paJca, vacanAdAnaviharaNotsargAnandAH paJceti dazadhA/ pUrve dvividhAH --- sUkSmAs tanmAtralakSaNAH sukhaikasvabhAvatvAd divyA, sthUlA AkAzAdayaH sukhaduHkhamohAtmakatvAd (p.94) adivyA iti/ etat kAryaM buddhIndriyANAM prakAzyam/ vAgAdInAm uktyAdAnAdikarmakartRtvAt kAryam/ tatra vAcA zabdasya, pANibhyAm AdeyasyAhriyamANatvAd ubhayam apy AhAryam/ vihAryaM viharaNasthAnam pUrvAvayavanyAsenottarAvayavAkramaNena ca pAdAbhyAm AhriyamANatvAd AhAryam/ anyathA katham utsargAnandau syAtAm/ ubhayam api karmendriyAviSayam/ buddhyahaGkAramanasAM dhAryam, tair antaH svavRttyAvadhAryamANatvAt//32// tad eva trayodazavidhaM karaNaM bAhyAntarabhedAd dvividham iti darzayann Aha --- antaHkaraNaM trividhaM dazadhA bAhyaM trayasya viSayAkhyam/ sAmpratakAlaM bAhyaM trikAlam AbhyantaraM karaNam//33// antaHkaraNam ityAdi/ karaNaM dvividham --- bAhyam AbhyantaraM ca/ tatra zarIrasyAntaHsthitatvAd antaHkaraNaM trividham --- buddhir ahaGkAro manaz ceti/ dazadhA bAhyam iti/ dazaprakAram --- paJca buddhIndriyANi, paJca karmendriyANi/ tadbuddhir bhavati/ tad bAhyaM --- trayasya viSayAkhyam iti/ tryavayavasyAntaHkaraNasya bAhya viSaya ity AkhyAyate; taddvAreNa viSayAvagAhanAt/ tenAntaHkaraNasya dvividho viSayaH --- dvAraM bhogyaM ceti/ catuSTayasya dRSTe vartamAne trayasyAdRSTe vRttir uktA/ tatrAtItAnAgatayor api viSayayoH kiM vRttir asti, nety Aha --- sAmpratakAlaM bAhyam iti/ kalyata iti kAlaH, (p.95) viSaya evAtIto 'nAgato vartamAnaz cocyate/ na tadvyatirekeNa kAlo 'sti/ mA bhUt SaDviMzatitattvaprasaGga iti tatra sAmprato vartamAnaH kAlo yasya bAhyasya tad dhi bAhyam/ zrotrAdi vartamAnam eva zabdAdikaM prakAzayati, nAtItAnAgate vAgAdi ca vartamAnam evoktyAdAnaviharaNotsargAnandAn karoti, nAtItAnAgatAn/ trikAlam Abhyantaram iti/ trayaH kAlA yasya tat trikAlam/ yathA buddhir vartamAnam adhyavasyati tathAtItAnAgatAv api/ "mAndhAtAsIt", "kalkI rAjA bhaviSyatIti"/ yathAhaGkAro vartamAnam abhimanyate tathAtItAnAgatAv api/ "mamaivam AsIt", "mamaiva bhaviSyatIti"/ yathA ca mano vartamAnaM saGkalpayatIti tathAtItAnAgatAv api/ tatra kim idaM bhUtaM syAt, na mameti/ kim idaM bhaviSyati, netIti//33// nanu ca yadi sthUlAH pRthivyAdayas te vizeSAH/ bAhyaM bAhyakaraNaM svaviSayaM pratipadyate/ pRthivyAdayas tarhi bhedena pratipattavyA ity Aha --- buddhIndriyANi teSAM paJca vizeSAvizeSaviSayINi/ vAg bhavati zabdaviSayA zeSANi tu paJcaviSayINi//34// buddhIndriyANItyAdi/ teSAm api trayodazAnAM karaNAnAM yAni paJca buddhIndriyANi, tAni vizeSAvizeSaviSayINi/ zabdAdayaH paJca viSayA dvividhAH --- vizeSA avizeSAz ca/ tatra ye sUkSmAs tanmAtralakSaNAs te 'vizeSAH/ ye sthUlAH pRthivyAdayas te vizeSAH/ vizeSAz cAvizeSAz ceti dvandvaH/ ta eva viSayA vidyante yeSAm iti matvarthIyaH/ viziSTAn aviziSTAMz ca viSayAn gRhNantIty arthaH/ tatra zrotraM sthUlAn nAnAzabdAn avikalAn gRhNAti, zabdatanmAtraM ca/ nAsikA sthUlAn surabhyAdigandhAn, tanmAtraM ca gRhNAtIti// vAg bhavati/ kevalaH zabdo viSayo yasyAH, na viSayAntaram ity arthaH/ zeSANi pANyAdIni catvAri, paJcaviSayINi/ paJca viSayA eSAm iti/ (p.96) tatra pANiH zabdasparzarUparasavantaM ghaTAdikam Adatte/ pAdau zabdAdimatyAM bhUmau viharataH/ pAyur upasthaz ca zabdAdimad eva malaM zukraM ca visRjati/ anena dvAreNa tu sarvaM bAhyaM karaNaM paJcaviSayam eva draSTavyam/ yaM hi yad evam Azritya sphItaM tasya zabdasparzarUparasagandhavattvAt, "bAhyaM trayasya viSayAkhyam" ity uktam//34// tat kathaM tasya viSaya ity Aha --- sAntaHkaraNA buddhiH sarvaM viSayam avagAhate yasmAt/ tasmAt trividhaM karaNaM dvAri dvArANi zeSANi//35// sAntaHkaraNetyAdi/ buddher upAttatvAc cheSam ahaGkAro manaz cAntaHkaraNam/ tAbhyAM yuktA buddhiH/ sarvam iti/ triSv api kAleSu vyavasthitaM viSayam avagAhate gRhNAti yasmAt, tasmAt trividham antaHkaraNaM buddhyAdi dvAri bhavati/ dvArANy asya santIti kRtvA/ zeSANi tu buddhIndriyakarmendriyANi dvArANi/ ebhir dvArabhUtair antaHkaraNaM viSayAn gRhNAti//35// nanu ca yady antaHkaraNaM bAhyakaraNadvAreNa sarvaM viSayam avagAhate, tasmin kiM lakSaNam ity Aha --- ete pradIpakalpAH parasparavilakSaNA guNavizeSAH/ kRtsnaM puruSasyArthaM prakAzya buddhau prayacchanti//36// eta ityAdi/ zrotrAdayo vAgAdayo buddhyAdayaz cety ete trayodaza guNavizeSAH, traya eva guNA anyonyAbhibhavadvAreNa pariNatAH zrotrAdivyapadezabhAja ity arthaH/ pradIpakalpAH, svavRttyA viSayasya prakAzakatvAt/ parasparavilakSaNAH/ ekasya yA vRttiH svarUpaM ca, na tad itareSAm api yadi syAd etenaiva viSayAvagAhanaM siddhaM kim anyena/ kRtsnam iti/ trailokyagataM puruSasyArthaM sUkSmasthUlaviSayalakSaNaM prakAzyAbhivyaktiM nItvA pazcAd ahaGkArAdayo dvAdaza buddhau prayacchanti sthApayantIty arthaH/ avagAhanaphalam etat/ tasyAM ca viSayopadhAnoparaktAyAM buddhau puruSa upalabhate/ tatredam ucyate --- buddhyAdhyavasitam arthaM puruSaz cetayata iti//36// (p.97) nanu ca tulye karaNatve kim ity ahaGkArAdayo buddhau prayacchanti/ prAdhAnyAt tad eva darzayann Aha --- sarvaM pratyupabhogaM yasmAt puruSasya sAdhayati buddhiH/ saiva ca vizinaSTi punaH pradhAnapuruSAntaraM sUkSmam//37// sarvam ityAdi/ upabhogam upabhogaM prati pratyupabhogam/ devamanuSyatiryagyoniSu yo viSayasyopabhogas taM prati sarvatrailokyagataviSayaM puruSasya sAdhayati, sampAdayati/ yasmAd buddhiH pradhAnabhUtA satI nAnyaH kazcit, tasmAt tAni karaNAni buddhau prayacchanti/ yathA grAme hiraNyAdipratyayaM kuTumbinaH pradhAnAya prayacchanti/ pradhAno 'py AsannavartitvAd bhogapataya iti/ saiva ca vizinaSTIti/ yadA tamasvatI buddhir bhavati tadA sarvam upanItaM sampAdayati/ yadA sattvAdhikA buddhir bhavati, tadA jJAnasaGgatA pradhAnapuruSAntaraM vizinaSTi/ pradhAnapuruSayor vibhAgaM karotIty arthaH/ anyat pradhAnam anyaH puruSa iti// sUkSmam/ sAMsArikajJAnasyAviSayatvAt//37// vizeSAvizeSaviSayiNIty uktam, tatra ke vizeSAH ke 'vizeSAz cety atrAha --- tanmAtrANy avizeSAs tebhyo bhUtAni paJca paJcabhyaH/ ete smRtA vizeSAH zAntA ghorAz ca mUDhAz ca//38// tanmAtrANItyAdi/ sUkSmaviSyAs tanmAtrANIty ucyante/ tair na kazcid viziSyata ity avizeSAH/ yathA sUkSmatRNAgrAvasthitaM tejo na lakSyate, na ca kiJcit prakAzayati, tadvat te 'py avizeSAH// tebhyo bhUtAni paJca paJcabhya iti/ tanmAtrebhyaH paJca mahAbhUtAny utpadyante/ ete smRtA vizeSA iti/ zabdatanmAtrAd ekaguNam AkAzam utpadyate/ evaM sparzAditanmAtrAd dvitricatuHpaJcaguNA vAyvAdaya utpadyante/ taiz ca tanmAtrANi/ viziSyanta iti vizeSAH// (p.98) te ca kiMsvarUpA ity Aha --- zAntA ghorAz ca mUDhAz ceti/ zAntAH sukhapradAH, ghorA duHkhapradAH, mUDhA mohapradA iti//38// kim etAvanta eva vizeSA utAnye 'pIty Aha --- sUkSmA mAtA pitRjAH saha prabhUtais tridhA vizeSAH syuH/ sUkSmAs teSAM niyatA mAtApitRjA nirvartante//39// sUkSmA ityAdi/ ye sUkSmAs tanmAtralakSaNAH saMsAriNaH zarIrasyAzrayatAM gatAs te 'pi vizeSAs taiH sUkSmazarIrasyArabdhatvAt// mAtApitRjA iti/ mAtApitRjAH SaT/ tatra mAtRto lomalohitamAMsAni, pitRtaH snAyvasthimajjAnaH/ te 'pi vizeSAH, taiH sthUlazarIrasya SaTkozikasyAradhatvAt/ ete dvividhA vizeSA AdhyAtmikAH// sahaprabhUtair iti/ yAni mahAbhUtAni bAhyAni zAntaghoramUDhAny uktAni, tAni sthUlazarIrasyAvakAzavyUhanapattikledanadhAraNakartRtvena prakRSTabhUtAny ucyante/ taiH saha trayo vizeSAH// sUkSmAs teSAM niyatA mAtApitRjA nivartanta iti/ sUkSmazarIraniyataM jJAnaprApteH prAk; tasya sAMsArikatvAt/ sthUlazarIraniyataM tu nivartate; tasya pratimaraNe patitasya rasabhasmaniSThAntatvAt//39// yad etat sUkSmazarIraM tat katham utpannam ity Aha --- pUrvotpannam asaktaM niyatam mahadAdisUkSmaparyantam/ saMsarati nirupabhogaM bhAvair adhivAsitaM liGgam//40// pUrvotpannam ityAdi/ pradhAnenAdisarge pratipuruSam utpAditatvAt pUrvotpannam/ asaktam apy Aha/ tan na kvacid vihanyate, parvatam api bhittvA gacchati/ "niyatam" nityam, jJAnotpatteH prAg ity arthaH/ kiM parimANam idam ity Aha --- mahadAdisUkSmaparyantam iti/ buddhir Adir yasya tat, mahadAdisUkSmaviSayAs tanmAtralakSaNAH paryantaM yasya tat sUkSmaparyantam/ buddhir ahaGkAra ekAdazendriyANi paJca tanmAtrANIty etat parimANam ity arthaH/ saMsarati triSu lokeSu// (p.99) nirupabhogam iti/ bAhyena sthUlazarIreNa vikalatvAd viSayabhogasamarthaM na bhavatIty arthaH/ bhAvair adhivAsitam iti/ dharmAdibhir uparaktam ity arthaH/ liGgam iti/ pralayakAle layaM gacchatIti kRtvA//40// nanu karaNamAtram eva saMsarati, kiM sUkSmazarIreNety Aha --- citraM yathAzrayam Rte sthANvAdibhyo vinA yathA chAyA/ tadvad vinAvizeSair na tiSThati nirAzrayaM liGgam//41// citram ityAdi/ yathA kuDyAdikam Azrayam Rte citraM na tiSThati// sthANvAdibhya iti/ Adizabdena vRkSastambAdayaH/ "pRthagvinAnAnAbhis tRtIyAnyatarasyAm" (pANini 2/3/32) iti paJcamy api bhavati/ tair vinA yathA chAyA snigdhA puruSA vA na tiSThati/ tadvad vinAvizeSair na tiSThati nirAzrayaM liGgam iti/ avizeSAs tanmAtrANi/ liGgaM trayodazavidhaM karaNam iha gRhyate/ na tiSThati nirAzrayatvAt/ tair hi sUkSmazarIram Arabdham, tadabhAvAt tad api nAstIti nirAzrayatvAt na saMsarati/ na ca nirAdhAreNa karaNena puruSasya saMyogaH sambhavati/ puruSo 'pi niSkriyatvAn na saMsarati//41// tad eva sUkSmazarIraM kim arthaM saMsaratIty Aha --- puruSArthahetukam idaM nimittanaimittikaprasaGgena/ prakRter vibhutvayogAn naTavad vyavatiSThate liGgam//42// puruSArthahetukam ityAdi/ puruSArtho dvividha uktaH/ sa hetur yasyeti/ samAsAntaH kap/ idam iti/ mahadAdi sUkSmaparyantaM liGgam uktam, tan naTavad avatiSThate/ yathaika eva naTas taM taM vizeSam AsthAya yavanikAto nirgatya rAjAmAtyavidUSakAdibhAvenAnuviddho 'vatiSThate, tathA liGgam api taM taM deham AsthAya devamanuSyatiryagbhAvena vyavatiSThate// tad eva kathaM bhavatIty Aha --- nimittanaimittikaprasaGgeneti/ nimittaM dharmAdharmAdi, naimittikam UrdhvAdhogamanAdi/ vakSyati ca "tayoH prasaGgena" iti// (p.100) kim etat sarvam IzvarAt kiM vA svabhAvAd ity atrAha --- prakRter vibhutvayogAd iti/ prakRtiH pradhAnam, tasyA vibhutvaM jagatkartRtvam/ tadyogAt naTavad vyavatiSThate/ pradhAnenaiva hi puruSasyArthaH kartavya iti mahadAdisUkSmaparyantaM liGgam utpAdya dharmAdibhir adhivAsayati/ tadadhivAsitaM ca naTavad vyavatiSThate/ nezvarAn na svabhAvAd iti bhAvair adhivAsitam ity uktam//42// te punaH kiyantaH kim AzritA ity Aha --- sAMsiddhikAz ca bhAvAH prAkRtikA vaikRtAz ca dharmAdyAH/ dRSTAH karaNAzrayiNaH kAryAzrayiNaz ca kalalAdyAH//43// sAMsiddhikAz cetyAdi/ ye prAkRtasvabhAvAs te sAMsiddhikA ucyante/ te ca kapilasyaiva mahAmuner nAnyasya/ tasya hy utpadyamAnasyaivAdisarge sahotpannA dharmajJAnavairAgyaizvaryasaMjJakAz catvAro bhAvAH/ ye tv AdisargAd uttarakAlam utpannakAryakAraNAnAm asmadvidhAnAM prayatnapUrvakA utpadyante, te vaikRtAH/ te ca dvividhAH/ yad Aha --- dharmAdyA dRSTAH karaNAzrayiNaH kAryAzrayiNaz ca kalalAdyA iti/ dharmAdayaz catvAraH, viparItAz cAdharmAdayaz catvAra ity aSTau/ ete trayodazavidhaM karaNam Azritya pravartante/ paJca (kAryaM?), kukSisthasyAsya nicchuritasya tu kaumArayauvanavArdhakAni yatraH, ity aSTau bhAvAH/ tatra vaikRte dharmAdibhir adhivAsitaM saMsaratIti jJeyam//43// nimittanaimittikaprasaGgenety uktam/ tad ubhayam api darzayitum Aha --- dharmeNa gamanam UrdhvaM gamanam adhastAd bhavaty adharmeNa/ jJAnena cApavargo viparyayAd iSyate bandhaH//44// dharmeNetyAdi/ dharmAdinimittam UrdhvagamanAdi naimittikam/ tatra dharmeNa yamaniyamalakSaNena gamanam Urdhvam iti sUkSmazarIrasya devAdivyavasthitir ity arthaH/ gamanam adhastAd bhavaty adharmeNeti/ tiryagyoniSu sthitiH/ mizrAn manuSyaloke sthitir ity arthoktam/ jJAnena cApavarga iti/ pradhAnapuruSAntarajJAnAkhyena jJAnena liGgaM nivartate/ tataH kevalaH puruSo bhavati// (p.101) viparyayAd iSyate bandha iti/ jJAnaviparyayAd ajJAnAt saMsAracakrabandhaH, punaH punarAvartanam/ sa ca triprakAraH --- prakRtibandhaH, dakSiNAbandhaH, vikArabandhaz ceti/ yeSAM prakRtir eva paratattvaM nAnyat, teSAM prakRtivAdinAM prAkRtiko bandhaH/ yeSAm iSTApUrtabhAvina eva divyAdivyamAnuSabhogAH puruSArtha iti, teSAM karmavAdinAM dakSiNAbandhaH/ iSTApUrtaM dakSiNeti/ tathA coktam --- "agnihotraM tapaH satyaM devAnAM paripAlanam/ atithir vaizvadevaM ca iSTam ity abhidhIyate// puSkariNyaH sabhA vApyo devatAyatanAni ca/ annapradAnamArAmaH pUrtam ity abhidhIyate//" yeSAM vikAra evaizvaryalakSaNaH puruSArtha iti, teSAM vikAratvavAdinAM vaikAriko bandhaH//44// vairAgyAt prakRtilayaH saMsAro bhavati rAjasAd rAgAt/ aizvaryAd avighAto viparyayAt tadviparyAsaH//45// vairAgyAd ityAdi/ yo viSayAdidarzanAd virakto yamaniyamaparisthito na jJAnaM paryeSate, tasya mRtasya vairAgyAd aSTAsu prakRtiSu pradhAnAditanmAtraparyantAsu layaH, na sthUlazarIreNa viSayopabhoganimittena yogaH/ tallInaz cAtmAnaM muktam iva manyate na tu muktam; sargakAle punaH saMsaraNAt/ yadA tu jJAnaM paryeSyate tadA tu mucyata eva/ tathA coktam --- "jJAnAd atha virAgAc ca tathA kRtsnasya saMkSayAt/ ity evaM jAyate mokSo mukta Atmastha ucyate//" iti// saMsAro bhavati rAjasAd rAgAd iti/ vairAgyaviSayo 'zubhaviSayAbhiSv aGgo rAjaso rAgaH, tasya zubhAzubhakarmAkSepakatvAt/ tasmAd devAdiSv (p.102) ayaM janAdyajibhAvena (?) saMsarati/ aizvaryAd avighAta iti/ anaizvaryAt tadviparyAsa iti/ avighAtaviparyAso vighAtaH, prArthitAnAm aprAptir ity arthaH/ muktis tu dUrotsAritaiva//45// eSAm aSTAnAM buddhirUpANAm ekena mokSaH saptabhir bandhaH saMsAra iti yad etan nimittanaimittikaM SoDazam uktaM tatsaMkSepeNa caturvidham Aha --- eSa pratyayasargo viparyayAzaktituSTisiddhyAkhyaH/ guNavaiSamyavimardena tasya bhedAs tu paJcAzat//46// eSa ityAdi/ pratyayazabdena buddhir ucyate/ tasya sargo yaH SoDazavidha uktaH, eSa viparyayAzaktituSTisiddhyAkhyaH/ viparyayAdInAm AkhyA yasya pratyayasargasya sa tathoktaH/ tatra viparyayam ajJAnam, azaktir jJAnAdhigamAsAmarthyaM satyAm apy adhijigAMsAyAm, tuSTir mokSopAyeSu vaimukhyam, siddhir jJAnaprAptiH/ tasya caturvidhasya punaH paJcAzad bhedA bhavanti/ kena prakAreNety Aha --- guNavaiSamyavimardenetyAdi/ sattvarajastamasAm anyonyAbhibhavadvAreNa vaiSamyaM viSamabhAvaH, ekasya dvayor vAdhikye 'nyasyAnAdhikyam/ ekadvitriyogena SaDvidhaM vaiSamyam/ tena dvayor vimardaH parasparakSobhaH/ tena hetunA bhavatIty arthaH//46// tAn bhedAn darzayann Aha --- paJca viparyayabhedA bhavanty azaktiz ca karaNavaikalyAt/ aSTAviMzatibhedA tuSTir navadhASTadhA siddhiH//47// paJca viparyayabhedA ityAdi/ ajJAnAkhyasya sargasya bhedAH paJca --- tamo moho mahAmohas tAmisro 'ndhatAmisraz ceti/ eta eva sAMkhyapravacane klezA ucyante "avidyAsmitArAgadveSAbhinivezAH (paJca) klezAH" (pAtaJjalayogasUtram 2/3) iti/ tatrAvidyAkSetram uttareSAm (dra. pAtaJjalayogasUtram 2/4)/ azaktiz ceti/ azaktyAkhyaH sargaH// karaNavaikalyAd iti/ karaNaM bAhyam AbhyantaraM ca/ tayor vaikalyAd aSTAviMzatibhedA yasyA azakteH sA bhavatIti vibhaktipariNAmena yojyam/ (p.103) karaNavaikalyaM ca guNavaiSamyavimardena bhavati/ tuSTir navadhASTadhA siddhir iti/ tuSTisargo navaprakAraH, siddhisargo 'STaprakAro bhavatIty arthaH/ etaiH samudAyena paJcAzad bhedA iti//47// tAn avAntarabhedasahitAn darzayann Aha --- bhedas tamaso 'STavidho mohasya ca dazavidho mahAmohaH/ tAmisro 'STAdazadhA tathA bhavaty andhatAmisraH//48// bhedas tamasa ityAdi/ tama ity avidyocyate/ sA cottareSAM prasavabhUmiH/ sA ca prakRtiH/ tattvavedinAM saty api vairAgye nApavarga iti; jJAnasyAbhAvAt/ tataz ca teSAm aSTAsv eva prakRtiSu layo bhavatIti aSTavidhA avidyA, viSayasyASTavidhatvAt/ mohasya cetizabdenASTavidho bheda ity anuvartate/ moha ity asmitocyate/ devA api vinAzino 'pi, aSTaguNam aizvaryam AzritA AtmAnam avinAzinaM manyante/ tataz ca teSAm aSTavidho mohaH; aizvaryasyASTavidhatvAt/ dazavidho mahAmoha iti/ sukhAnuzayo rAgo mahAmoha ity ucyate/ sa ca divyAdivyaviSayeSu vartamAno dazavidho bhavati/ tatra sUkSmAs tanmAtralakSaNAH paJca, sukhaikasvabhAvatvAd divyAH/ sthUlAH pRthivyAdayaH paJca, sukhaduHkhamohAtmakatvAd adivyAH/ tAmisro 'STAdazadheti/ duHkhAnuzayo dvaSas tAmisra ity ucyate/ sa cASTaguNaizvarye dazavidhe ca viSaye pratibhavatIty aSTAdazavidhaH/ tathA bhavaty andhatAmisra iti/ yathA tAmisro 'STAdazadhA tathAyam apIty arthaH/ maraNatrAso 'ndhatAmisra ucyate/ sa cASTaguNaizvarye dazavidhe viSaya eva bhavatIti/ evaM dviSaSTibhedam ajJAnam uktam//48// azaktiH karaNavaikalyAd ity uktam, tasyA bhedAn darzayitum Aha --- ekAdazendriyavadhAH saha buddhivadhair azaktir upadiSTA/ saptadazadhA ca buddher viparyayAs tuSTisiddhInAm//49// ekAdazetyAdi/ ekAdazAnAm indriyANAm ekAdazaivopaghAtAH/ zrotracakSurghrANAnAM bAdhiryAndhatvAghrAtRtvAni, vAco mUkatvam, jihvAyA jADyam, manasa unmAdaH, pANipAdopasthAnAM kauNyapaGgutvaklaibyAni, tvagindriyasya kuSThaH, pAyor udAvarta iti/ (p.104) "bAdhiryam AndhyAghrAtRtve mUkatA jaDatA tathA/ unmAdakauNyakuSThAni klaibyAd AvartapaGgutAH//" iti// eta indriyavadhA azaktir ity upadiSTAH sAMkhyAcAryaiH// saha buddhivadhair iti/ buddher api vadhA azaktir upadiSTA/ te kiyanta ity Aha --- saptadazadhA ca buddher viparyayAs tuSTisiddhInAm iti/ tuSTayo nava, siddhayaz cASTau/ vakSyamANAmbhasAM ye viparyayAs te saptadazavidhA buddher jJeyAH/ evam azaktir aSTAviMzatibhedA yayA karmasvazakto bhavati/ nanu pratyayasarga ity uktam; nAyam indriyavadhaH pratyayasargaH kiJcid ahaGkArasarga iti satyam, ahaGkArasya pratyayasargatvAt tatsarge 'pi pratyayasarga ucyate/ dharmo vA pratyayaH sargaH//49// tuSTibhedAn Aha --- AdhyAtmikAz catasraH prakRtyupAdAnakAlabhAgyAkhyAH/ bAhyA viSayoparamAt paJca nava tuSTayo 'bhimatAH//50// AdhyAtmikA ityAdinA/ prakRtyAdIny AkhyA yAsAM tuSTInAM tAs tathoktAH/ tatra prakRtiH pradhAnam/ saiva "vyaktAtmanA pariNamya bandhamokSau kuru" ity etAvanmAtropadezAt tuSTo bhavati yas tasya prakRtyAkhyA tuSTir ambha ity ucyate/ upAdIyate prApyate mokSo 'nenety upAdAnam/ pravrajyAliGgaM cAtra daNDAdi/ na prakRtijJAnamAtreNa muktiH/ "upAdAnena cApare" ity asmAd advitIyAd upadezAd ihaiva muktiH prAptavyeti parituSTaH pravrajito 'yaM tasya dvitIyA upAdAnAkhyA tuSTiH salilam ucyate/ kalyata iti kAlaH/ mahadAdisUkSmaparyantena liGgena sasaratApareNa mokSo na prakRtyupAdAnamAtrAd ihaiva janmanIti tasmAt tRtIyAd upadezAt tuSTo yaH kAlApekSI sthitas tasya tRtIyA kAlAkhyA tuSTir ogha ity ucyate/ yasyAparaM bhAgyam (p.105) asti tasya mokSaH, prakRtyupAdAnakAlamAtreNa na, kazcid viparItabhAgadheyo 'stIti tasmAc caturthAd upadezAt tuSTo yo bhAgyApekSI sthitas tasya caturthI vRSTir ity ucyate/ etAz catasra AtmAnam adhikRtya bhavantIty AdhyAtmikAH, AtmanA moktavyam iti kRtvA/ bAhyaviSayoparamAc ceti/ zabdAdibhyo vyAvRttir uparamaNaM ca paJcadhA bhavati/ ArjanarakSaNakSayasaGgahiMsAdoSadarzanAt/ tatra viSayArjane mahad duHkhaM tadalpaviSayebhya ity ArjanadoSadarzanAn nivRttasya tuSTir iyaM paJcamI sutAram ity ucyate// viSayA ArjituM zakyAH, rakSaNaM tu duHkhaM bahubhiH tajjanyamAnAnAM syAd iti rakSaNadarzanAn nivRttasya tuSTir iyaM SaSThI supAram ity ucyate// viSayA ArjituM rakSituM kSaye ca pratividhAtuM zakyAH, kin tupabhujyamAnA mahatIm AtmazaktiM kurvanti, tadaprAptau ca mahad duHkham iti saGgadoSaH darzanAd uparatasyASTamI tuSTir anuttamAmbha ity ucyate/ sarvaM zakyaM kintv anupahatya bhUtAni na bhogaH sambhavati/ bhUtopaghAtAn mahad aniSTaphalam iti hiMsAdoSadarzanAd uparatasya tuSTir iyaM navamI uttamAmbha ity ucyate/ etAH paJca viSayadvAreNeti bhavantIti bAhyAH/ tatpUrvikAz cAdhyAtmikAH; viSaye tatparasyAdhyAtmikatuSTyasambhavAt// tatra prakRtyupAdAnakAlA mokSopAyA ity upadiSTam api yo vaimukhyAn na pratipadyate tasyAdhyAtmikAz catasraH, viSayoparamAc ca bAhyAH paJceti nava tuSTayaH/ tA buddhivadhA ity ucyante/ teSAM zakter antarbhavati (?)/ tAsAM catuSSaSTInAM mahatprabhRtayo viparyayeNa saMjJA/ tad ubhayam api buddhAv antarbhUtaM tatsargatvAt//50// katibhedA jJAnAjJAnalakSaNA siddhir ity Aha --- UhaH zabdo 'dhyayanaM duHkhavighAtAs trayaH suhRtprAptiH/ dAnaM ca siddhayo 'STau siddheH pUrvo 'Gkuzas trividhaH//51// UhaH zabdo 'dhyayanam ityAdi/ siddhijJAnaprAptiH, tasyA bhedA upAyabhedAt/ Uha iti/ janmAntarasaMskRtadhiyo yasya bandhamokSakAraNam utprekSamANasya pradhAnapuruSAntarajJAnam utpadyate tasya siddhir UhahetukA (p.106) prathamA tAram ity ucyate/ yasya sAMkhyazAstraparam anyadIyam AkarNya tattvajJAnam utpadyate, sA siddhiH zabdahetukA dvitIyA sutAram ity ucyate/ yasya ziSyAcAryasambandhena sAMkhyazAstraM zabdato 'rthataz cAdhItya jJAnam utpadyate, tasyAdhyayanahetukA/ adhyayanena hi tatparijJAnAt/ eSA tRtIyA tAravi (?) ity ucyate/ duHkhavighAtakAs traya iti/ yo 'py AdhyAtmikenAdhibhautikenAdhidaivikena vA bhAvitas tadvighAtArthaM jJAnaM paryeSyati/ Uhena zabdenAdhyayanena vA, tasya tadvighAtahetukAH pramodapramuditamodanAkhyAs tisraH; upAyasya tritvAd iti/ pUrvA yAs tisraH siddhayas tA na duHkhahetukA iti boddhavyAH/ suhRtprAptir iti/ yo 'dhigatatattvaH suhRdaM prApya jJAnam adhigacchati, tasya suhRtprAptipUrvikA/ mitraM hi snehAt jJAnaM prakAzayati/ iyaM saptamI ramyakam ity ucyate/ dAnaM ca siddhihetuH/ dAnena hy ArAdhito jJAnI jJAnaM prayacchati/ iyam aSTamI sadApramuditam ity ucyate// tadviparItA asiddhayaH/ mandabuddhitvAn nohate yas tasyAnUhahetukA asiddhiH/ yaH zakto 'pi sAMkhyazAstraM zRNvann api buddhidaurbalyAn na buddhyati tasya zabdahetukA asiddhiH/ buddhidoSa evAyam/ yasya gurupUrvakaM nAdhyayanaM buddhidoSAd eva tasyAnadhyayanahetukA asiddhiH/ na yatra mitrasaMgraho na ca dAnam ity aSTAv asiddhayo buddhivadhA azaktAv antarbhUtAH/ tAsAM cAsiddhInAM moSamuSNAmAnoram ityAdyAH (?) saMjJAH/ tad ubhayaM buddhAv antarbhUtaM tatsargatvAt/ siddheH pUrvo 'Gkuzas trividha iti/ tasyA aSTavidhAyAH siddher yaH pUrvo viparyayAzaktituSTyAkhyas trividha uktaH so 'Gkuza ivety aGkuza uktaH/ tena hy asvatantrIkRto lokaH saMsAracakre 'vatiSThate/ tatra viparyayAd iSyate bandha iti vacanAt paJcavidham ajJAnam aGkuzaH/ azaktiH karaNavaikalyam, tatohi jJAnAprAptir ity aGkuzaH/ tuSTir apy aGkuzaH/ tadA prakRtyupAdAnakAlabhAgyA mokSopAya iti, viSayoparamAc (p.107) ca mukta ity etAvanmAtrAd upadezAt tuSTo na jJAnaM payeSyati/ yadA tu paryeSyati tadAnaGkuza ity arthaH/ ete pratyayasargabhedAH paJcAzat padArthAH, astitvAdayaz ca daza/ te zA asyAm eva (?) saptatyAM nirdiSTAH/ tathA cAha saMgrahakAraH --- "astitvam ekatvam athArthavattvaM pArArthyam anyatvam akartRbhAvaH/ yogo viyogo bahavaH pumAMsaH sthitiH zarIrasya ca zeSavRttiH//" iti// ekatvam arthavattvaM pArArthyaM ceti pradhAnam adhikRtyoktam/ anyatvam akartRtvaM bahutvaM ceti puruSam adhikRtya/ astitvaM yogo viyogaz cety ubhayam adhikRtya/ sthitimUlasUkSmam adhikRtya/ vakSyati --- "tiSThati saMskAravazAt" iti/ ete SaSTiH padArthAH, tadarthaM zAstraM SaSTitantram ity ucyate//51// pUrvotpannaM liGgaM bhAvair adhivAsitaM saMsaratIty uktam, tatra kiM bhAvA api pUrvam utpannAH kiM liGgam evety atrAha --- na vinA bhAvair liGgaM na vinA liGgena bhAvaniSpattiH/ liGgAkhyo bhAvAkhyas tasmAd dvividhaH pravartate sargaH//52// na vinetyAdi/ yadi bhAvA na pUrvotpannAs tair vinA liGgam api nAsti/ saMsaraNArthaM liGgaM saMsAranimittaM ca bhAvAH/ na vinA liGgena bhAvaniSpattir iti/ liGgaM vinA na bhAvaniSpattiH, liGgAzritatvAd bhAvAnAm/ yasmAd evaM tasmAt liGgAkhyo bhAvAkhyaz ca dviprakAraH pradhAnatvAt sargo bhavatIti/ sRjyata iti sargaH//52// yathA dvAv etau pUrvotpannau tathA bhUtasargo 'pIti darzayann Aha --- aSTavikalpo daivas tairyagyonyaz ca paJcadhA bhavati/ mAnuSyaz caikavidhaH samAsato bhautikaH sargaH//53// (p.108) aSTavikalpa ityAdi/ devAnAm ayaM daivaH/ so 'STavidhaH/ tad yathA brAhmaH, prAjApatyaH, sauraH, AsuraH, gAndharvaH, yAkSaH, rAkSasaH, paizAcaz ceti/ tairyagyonyaz ca paJcadhA bhavatIti/ tiryagyonInAm ayaM tairyagyonyaH/ pazumRgpakSisarIsRpasthAvarabhedAt paJcavidhaH/ tatra gavAdyA rAsabhAntAH pazavaH/ siMhAdyA viDAlAntA mRgAH/ haMsAdyA mazakAntAH pakSiNaH/ sarpAdayaH kRmyantAH sarIsRpAH/ vRkSAdayaH sthUNAntAH sthAvarA iti/ mAnuSyaz caikavidha iti/ manuSyANAm ayaM mAnuSyaH/ evaMvidhasaMsthAnasyaikavidhatvAt/ brahmAdibhedo 'pi sattvarajastamasAM vikalpAt kAlavyavahAranimittam// samAsata iti/ saMkSepeNa/ vistaraM ... tas tasyaiva (?) --- jarAyujANDajoSmajodbhijjAkhyAz catvAro bhedAH zAstrAntare draSTavyAH/ udbhijjAH sthAvarAH// bhautikaH sarga iti/ bhUteSu bhavo bhautikaH; kAlotpAda ity arthaH/ sa ca dvividhaH//53// sthUlazarIre saty api kazcid eva kvacid Adhikyena vartata iti darzayann Aha --- UrdhvaM sattvavizAlas tamovizAlaz ca mUlataH sargaH/ madhye rajovizAlo brahmAdistambaparyantaH//54// Urdhvam ityAdi/ brahmA Adir yasya sargasya stambaz ca tRNaviTapaparyantaH, sa brahmAdistambaparyantaH sargaH/ sa UrdhvaH sattvavizAlaH/ UrdhvaM devalokas tasyotkRSTatvAt tatra sAttvika ity arthaH/ devalokasya sattvabahulatvAt/ tamovizAlaz ca mUlataH sarga iti/ tairya(gyono) mUlam; tasyAdhamatvAt/ tasmin mUle tamodhikaM tamobahulatvAt/ madhye rajovizAla iti/ manuSyaloke madhye/ uttarAdharabhAvAt tatra duHkhabahulatvAt//54// (p.109) yadi triSu lokeSu liGgaM saMsarati, tad eva tarhi sAMsArikaM sukhaM duHkhaM vApnoti, tasyaiva sAMsArikatvAd ity Aha --- tatra jarAmaraNakRtaM duHkhaM prApnoti cetanaH puruSaH/ liGgasyAvinivRttes tasmAd duHkhaM svabhAvena//55// tatretyAdi/ teSu lokeSu jarAmaraNakRtam iti caturduHkhopalakSaNArtham/ garbhaduHkham, janmaduHkham, jarAduHkham, maraNaduHkham iti/ tatra mAtuH kukSau andhatamasIva praviSTasya saGkuJcanaprasAraNaduHkhaM garbhaduHkham/ jAyamAnasya mAtur udarAn nirgacchato janmaduHkham/ ......palitaskhalanAdiduHkhaM jarAduHkham/ maraNAvasthAyAM sthUlazarIraM tyajato maraNaduHkham/ etat tv AdhyAtmikaM duHkhe 'ntarbhUtam aprItaduHkhaM buddhyAdhyavasitaM puruSaH prApnoti tasya cetanatvAt, na tu liGgam acetanatvAd iti bhAvaH/ kiyantaM kAlam ity Aha --- liGgasyAvinivRtter iti/ yAval liGgasyAvinivRttis tAvad ity arthaH/ tasya ca nivRttiH pradhAnapuruSAntarajJAnAt/ yataz caivaM tasmAd duHkhaM svabhAvena/ liGgagarbhAdyavasthAsu svabhAvato duHkham ity arthaH/ lokatraye sukham api prApnoti, tan noktaM tasyAniyatatvAt/ jarAdiduHkhaM tu niyatam iti//55// yo 'yaM bhAvaliGgabhUtatatsargaH sa kim IzvarAt, yathocyate --- "Izvaraprerito gacchet svargaM vA zvabhram eva vA/" (mahAbhAratam 3/31/27) iti, kiM vA puruSAt, yathocyate --- "puruSa evedaM sarvaM yad bhUtaM yac ca bhAvyam/" (atharvavedasaMhitA 10/90/2) iti, kiM vA svabhAvAt, yathocyate --- "svabhAvikam evedaM sarvaM jagan na hi marudAdayaH kenacit kriyante/" ity atrAha --- ity eSa prakRtikRto mahadAdivizeSabhUtaparyantaH/ pratipuruSavimokSArthaM svArtha iva parArtha ArambhaH//56// (p.110) ity eSa prakRtikRta ityAdi/ Arabhyata ity ArambhaH/ prakRtikRta iti pradhAnakRtaH, nezvarAdikRta ity arthaH/ lokatrayaM triguNAtmakaM bhavati, tac ca triguNAyA eva prakRter utpadyate/ nApi svAbhAvikam, viparItaguNadoSaprasaGgAd dezAniyamayogAc ca/ sa kiMsvarUpa ity Aha --- mahadAdivizeSabhUtaparyanta iti/ buddhir Adir yasyArambhasya/ bhUtAni lokatraye yAny abhinnasaMsthAnAni sthUlazarIrAkhyAni/ viSayAz ca/ bAhyAz ca viSayAH sUkSmAH sthUlAH/ te paryante 'vasAne yasya sa tathoktaH/ anena bhAvaliGgabhUtasargAkhyAs traya AkhyAtAH/ kimartham ayaM pradhAnasyArambha ity atrAha --- pratipuruSavimokSArtham iti/ ekaikasya puruSasya vimuktyartham ArambhaH, puruSANAM bahutvAt/ bhAvasarge bhUtasarge cAneka iti darzayati/ tathA hi mokSArthaM viSayopabhogArthaM cAyam Arambha iti draSTavyam/ pradhAnena hi puruSArthaH kartavyaH/ sa ca dvividhaH --- viSayopabhogaH kaivalyaM ca/ tadubhayaM kRtvA nivartata iti// svArtha iti/ yaH kazcit devadattasvArtha iva parArtho rahititaM pravartate na paras tapas karoti (?) tathA pradhAnam apIty arthaH//56// nanu ca sacetanasya buddhipUrvikA pravRttir bhavati, pradhAnasyAcetanatvAt kathaM lokatraye puruSaM viSayaiH saMyojya dhyAnena vipramocya nivarteta/ katham evaMvidhA pravRttiH/ nAyaM niyamaH, acetanAnAm api loke pravRttidarzanAt/ yad Aha --- vatsavivRddhinimittaM kSIrasya yathA pravRttir ajJasya/ puruSavimokSanimittaM tathA pravRttiH pradhAnasya//57// vatsavivRddhinimittam ityAdi/ vatsasya vivRddhiH puSTiH/ tasyA nimittam/ kSIrasya yathA pravRttir ajJasyeti/ acetanasya/ yathA tRNAdikam acetanaM gavAzitaM pItaM ca, vatsasya puSTiH kartavyeti, kSIrAtmanA pariNamati kRtArthaM ca nivartata iti//57// (p.111) yadi puruSavimokSArthaM pradhAnasya pravRttaH, pravRttiH prAk puruSasya kaivalyaM sthitam eva, tat, kiM tena pravRttena? tathA cAhuH --- "madhvarthaM prasthitaH kazcid grAmAbhyAze tu mAkSikam/ aGke cen madhu vindeta kimarthaM parvataM vrajet//" iti// atrAha --- autsukyanivRttyarthaM yathA kriyAsu pravartate lokaH/ puruSasya vimokSArthaM pravartate tadvad avyaktam//58// autsukyam ityAdi/ yathautsukyanivRttyartham abhimatakriyAsu lokaH pravartate, tadvat pralayAvasthAyAM puruSo 'pi mokSanimittaM yad autsukyaM tannivRttaye pravartayet pradhAnam iti//58// udAharaNAntaram Aha --- raGgasya darzayitvA nivartate narttakI yathA nRttAt/ puruSasya tathAtmAnaM prakAzya vinivartate prakRtiH//59// raGgasyetyAdi/ nRtyatIti nartakI/ sA yathA raGgasya nRttaM darzayitvA tasmAn nRttAn nivartate viramati, dRSTAham aneneti kRtaprayojanA satI, tathA puruSasyAtmAnaM saMprakAzya devAdibhAvarUpaM gatA nivartate prakRtiH pradhAnam ity uktam//59// nanu ca naTI raGgAt svArthaM sAdhayati, prakRtes tu puruSArthaH svArthaH yenaivam AcaratIty Aha --- nAnAvidhair upAyair upakAriNy anupakAriNaH puMsaH/ guNavaty aguNasya satas tasyArtham apArthakaM carati//60// (p.112) nAnAvidhair ityAdi/ pUrvaM saptabhir dharmAdibhir upAyais triSu viSayeSv AtmAnaM prakAzayaty upakAriNI, tadanantaram ekena jJAnAkhyena kaivalyaM kurvANopakAriNI bhavati/ anupakAriNaH puMsa iti/ na pumAMs tAM pratyupakaroti, aham anayopakRta iti/ punaH sA tam upakaroti/ nAsau tAm ity Aha --- guNavaty aguNasya sata iti/ guNasattvAt prakRtiH sakriyA, nirguNatvAt puruSo niSkriya iti/ tasyArtham apArthakaM carati/ tasya puMso 'rtho dvividhaH --- viSayopabhogaH, kaivalyaM ca/ tannirarthakaM karoti, yatas tasyAH prayojanAbhAvaH/ vyaktAtmanAtmAnaM darzayati, na tv avyaktAtmanA//60// tathA hi --- guNAnAM sAmyAvasthA prakRtiH/ kutaz ca sA na sarvAtmanAtmAnaM prakAzayati, pumAn api na sarvathA pazyati? tathA cAhuH --- "guNAnAM paramaM rUpaM na dRSTipatham Rcchati/ yat tu dRSTipathaM prAptaM tanmAyAvastu tucchakam//" iti// atrAha --- prakRteH sukumArataraM na kiJcid astIti me matir bhavati/ yA dRSTAsmIti punar na darzanam upaiti puruSasya//61// prakRter ityAdi/ sukumArataram iti sUkSmataram itarat/ etad uktaM bhavati --- prAg vyaktAtmanA prakAzayati na tv avyaktAtmanApi, yena jJAnAvasthAyAM prakRter matir bhavati mama sUkSmataraM na kiJcid aparam asti yat draSTavyaM puruSeNa// yA dRSTAsmIti/ sA prakRtir vyaktAtmanA ca dRSTAham aneneti na punardarzanam upaiti puruSasya; draSTavyAbhAvAt/ tataz caivaM sarvathA prakRtir AtmAnaM prakAzayati, puruSaz caitAM sarvathA pazyati//61// tasmAn na puruSasya bandho nApi saMsaraNaM mokSo vety Aha --- tasmAn na badhyateddhA na mucyate nApi saMsarati kazcit/ saMsarati badhyate mucyate ca nAnAzrayA prakRtiH//62// (p.113) tasmAn na badhyata ityAdi/ bandhAbhAvAn na badhyate/ puruSasyApi kAryatvAd bandho nAsti/ na vimucyate; tasyA bandhanAt/ nApi saMsarati; niSkriyatvAt/ kazcid iti puruSa ity arthaH/ kasya tarhi bandhAdaya ity Aha --- saMsarati badhyate mucyate ca prakRtir iti/ nanu ca tasyAH sukumAratvAd bandhAdayo na sambhavanty evety atrAha --- (nAnAzrayAprakRtir iti)/ nAnAzrayeSurabhivajyate (?)/ tatrAzrayAH bhAvaliGgabhUtAH sargAH/ te prakRtipuruSavan nAnAvidhAH//62// tataz ca nAnAzrayatvAd eva darzayann Aha --- rUpaiH saptabhir eva tu badhnAty AtmAnam AtmanA prakRtiH/ saiva ca puruSArthaM prati vimocayaty ekarUpeNa//63// rUpair ityAdi/ dharmAdayo buddhe rUpANy uktAni/ saptabhir iti/ jJAnaM tyaktvA te ca prakRter AtmabhUtAH/ tataz ca saivAtmanaiva puruSArthaM pratyAtmAnaM mahadAdisUkSmaparyantaM liGgaM badhnAti/ bandhaz ca trividhaH/ tac ca liGgaM bhAvAdibhir adhivAsitam artham eva/ saMsaratIti/ prakRtir eva saMsarati/ saiva ceti/ prakRtiH puruSArthaM prati kaivalyArthaM vimocayaty AtmAnam/ ekarUpeNeti/ ekaM ca tadrUpaM ceti/ jJAnAkhyena rUpeNety arthaH/ yaM puruSam apekSya jJAnam utpAdayati taM pratyavyaktam AtmAnaM saMharatIty arthaH/ na hi dharmAdayaH puruSadharmA yas tair badhyate/ nApi saMsarati; aliGgabhAvatvAt/ nApi mucyate; tasya bandhanatvAt//63// tad evaM jJAnaM katham utpadyate yena mocayatIty Aha --- evaM tattvAbhyAsAn nAsmi na me nAham ity aparizeSam/ aviparyayAd vizuddhaM kevalam utpadyate jJAnam//64// (p.114) evaM tattvAbhyAsAd ityAdi/ evam iti vakSyamANe yojyam/ tattvAni paJcaviMzatiH/ teSAM punaH punaH svarUpeNAbhyasanam abhyAsaH/ yad etat sUkSmazarIraM bhautikaM ca tasmin na bhavAmi, api tu prakRtiH/ na ma ityAdi/ na mamedam api tu prakRteH/ nAham iti/ nApy ahaM prakRtir ity evaM tattvAbhyAsAt/ kiMviziSTAt --- aviparyayAd aham ity amAnasaMzayAd jJAnam utpadyate// IdRzam ity Aha --- aparizeSam iti/ paripUrNaM vizuddham, saMsAramalApagamAt kevalam ekam ity arthaH//64// nanu jJAnena puruSaH kiM pazyatIty Aha --- tena nivRttaprasavAm arthavazAt saptarUpavinivRttAm/ prakRtiM pazyati puruSaH prekSakavad avasthitaH svasthaH//65// tenetyAdi/ yat prakRtijJAnam utpadyate tat prati nivRttaH prasavo liGgabhUtasargAkhyo yasyAH prakRteH sA tathoktA/ prasavanivRttyA vA yo viSayo viSayebhyo nivartate tadvazAt, saptabhyo rUpabhyo dharmAdibhyo nivRttA prakRtir bhavati/ bhAvasaMsargo 'pi yasyA nivartata ity arthaH/ tAm evaMvidhAm avyaktarUpAM pazyati puruSaH/ prekSakavad avasthita iti/ yathA prekSakaH pravartitanRttAm upasaMhRtanRttAM ca nartakIM pazyati, tathA puruSo 'pi pravartitasargAm upasaMhRtasargAM ceti/ svastha iti/ Atmani sthito na prakRtisthaH, tataH prakRter nivRttatvAt//65// nanu ca yadi prakRtir garbhabhUH puruSaM prati nivRttaprasavA, tasyAJ ca prakRtes tadAnIM sarvagatatvAd asty eva saMyogas tat kim iti punaH zarIrotpattir na bhavatIty Aha --- dRSTA mayety upekSaka eko dRSTAham ity uparamaty anyA/ sati saMyoge 'pi tayoH prayojanaM nAsti sargasya//66// (p.115) dRSTA mayetyAdi/ tayor dvayor ekaH puruSa upekSakaH, sarvathA...tvAt/ yathA prekSako naTIm upekSate nivRttAbhilASatvAt/ dRSTAham ity uparatAnyeti/ aparA prakRtir uparatA nivRttaprasavA/ sarvathAham anena dRSTeti/ tataz ca saMyoge 'pi tayoH prayojanaM nAsti sargasya/ viSayopabhogArthaH sargaH/ tasminn eva caritArthatvAt na punaH sargam Arabhate/ na hi naTI raGge prekSakair nirAkAGkSitaM punar nRttam Arabhate//66// yady AtmajJAnAt kaivalyaprAptiH, tad anantaram eva zarIraM kasmAn na nivartata ity Aha --- samyagjJAnAdhigamAd dharmAdInAm akAraNaprAptau/ tiSThati saMskAravazAc cakrabhramavad dhRtazarIraH//67// samyagjJAnAdhigamAd ityAdi/ samyak jJAnam AtmajJAnam, tasyAdhigamAd AtmajJAnaprApter ity arthaH/ dharmAdInAm akAraNaprAptAv iti/ na kAraNam akAraNam, tasyAm akAraNaprAptAv eva tad uktaM bhavati/ samyagjJAnAdhigamAt teSAM dharmAdInAm agnidagdhabIjavad azaktatvAt/ janmAntarasaMskAravazAd dhRtazarIraM pumAMs tiSThati/ katham? cakrabhramavat/ yathA kulAlavyApAre vRtte 'pi vegavazAt kiyantam api kAlaM cakrabhramas tiSThati tathA zarIram apIty arthaH//67// yadA sa mokSo bhavatIty atra --- prApte zarIrabhede caritArthatvAt pradhAnavinivRttau/ aikAntikam Atyantikam ubhayaM kaivalyam Apnoti//68// (p.116) prApte zarIrabheda ityAdi/ liGgabhautikazarIre pRthagbhUte yathA saMbhUte layaM gatiH teSv ity arthaH/ caritArthatvAt pradhAnavinivRttAv iti/ pradhAnaM liGgAtmanA pariNataM nivartate/ nivRttAv ubhayaM kaivalyam Apnoti// aikAntikam AtyantikaM ceti/ tatrAtmajJAnotpAdAd avazyaMbhAvi kaivalyam ity aikAntikam/ saty api tayoH saMyoge prayojanAbhAvAn na punaH sarga ity Atyantikam iti//68// saptatyAM vizuddhiM darzayann Aha --- puruSArthajJAnam idaM guhyaM paramarSiNA samAkhyAtam/ sthityutpattipralayAz cintyante yatra bhUtAnAm//69// puruSArthajJAnam ityAdi/ puruSArthaM jJAnaM ceti/ puruSArthaM jJAnaM yad idaM paJcaviMzatitattvajJAnaM tat pradhAnam, puruSArthamokSo 'nena prApyata iti kRtvA guhyam idam aprakAzyam/ sAdhujanAd anyasmai na deyam ity arthaH/ paramarSiNA samAkhyAtam iti/ kapilamuninA prakAzitam/ sthityutpattipralayAz cintyante yatra bhUtAnAm iti/ yatra jJAne bhUtAnAM brahmAdistambaparyantAnAM sthityAdayo vyavasthApyante/ tatrotpannAnAM prabandhenAvasthAnaM sthitiH/ sa ca triSu sthAneSu daivamAnuSatairyagyoniSu utpattiH sRSTapradhAnAd yAvat tanmAtrebhyaH paJcamahAbhUtAni/ sRSTyupasaMhAre mahApralayaH, sarvo 'py utkrameNa/ tad yathA pRthivyAdayas tanmAtrAdiSu lIyante yAvat pradhAnam iti/ tena paJcaviMzatitattvavyatiriktaM nAstIty etad uktam//69// (p.117) muninA samAkhyAtam iti kuto jJAyata ity Aha --- etat pavitram agryaM munir Asuraye 'nukampayA pradadau/ Asurir api paJcazikhAya tena ca bahudhA kRtaM tantram//70// etad ityAdi/ pavitram iti/ duHkhatrayam etat punAtIti kRtvA/ sarvabhedAnAm agrebhavatvAd agryam// munir Asuraye 'nukampayA pradadAv iti kapilasya muneH sahotpannAz catvAro dharmAdayaH/ tatra jJAnAkhyena bhAvenAndhe tamasi vartamAnaM jagat dRSTvato muneH karuNotpannA/ tayA ca preryamANa AsuriM sagotrabrAhmaNaM varSasahasrayAtinam AgatyovAca --- "Asure! ramase tvaM gRhasthadharmeNa" iti/ sa tam Aha --- "bhagavan na rame 'ham" iti/ punar varSasahasre pUrNe taM gatvA tathovAca/ so 'pi "bhagavan na rame 'ham" ity uvAca/ tato muninA "yadi viraktas tvam, ehi brahmacaryaM cara" ity asAv uktaH/ sa tu pratipadya gRhasthadharmaM tyaktvA pravrajitaH/ tasmai ziSyAyAnukampayA saMkSipya dattavAn --- "tama eva khalv idam AsIt"/ tasmiMs tamasi kSetrajJa eva prathamaH/ tamaH pradhAnam, kSetrajJaH puruSa ucyate/ Asurir api tad eva saMkSiptaM paJcazikhAya svaziSyAyAnukampayA pradadau/ teneti/ paJcazikhena muninA bahudhA kRtaM tantram/ SaSTitantrAkhyaM SaSTikhaNDaM kRtam iti/ tatraiva hi SaStir arthA vyAkhyAtAH//70// nanu ca SaSTitantram evAstu kiM saptatyeti svazAstrakaraNaprayojanam Aha --- ziSyaparamparayAgatam IzvarakRSNena caitad AryAbhiH/ saMkSiptam AryamatinA samyag vijJAya siddhAntam//71// ziSyaparamparayetyAdi/ muner AsureH paJcazikhas tathA gargagautamaprabhRtirNarAmataMgramyA (?) IzvarakRSNanAmAnaM parivrAjakam ity anayA ziSyaparamparayA/ iti jJAnamayarUpeNAgataM siddhAntaM SaSTitantram/ samyag vijJAya saMkSiptaM SaSTitantram, paJcaviMzatitattvAkhyaM jJAnam ity arthaH/ AryamatiH, adhigatatattvajJAnatayAryamitiH// AryAbhir iti/ saptatyety arthaH/ "duHkhatrayAbhighAtAt" "etat pavitram" iti saptatyAbhihitam//71// (p.118) atra SaSTitantre bahavo 'rthAH, te 'tra noktA ity Aha --- saptatyAM kila ye 'rthAs te 'rthAH kRtsnasya SaSTitantrasya/ AkhyAyikAvirahitAH paravAdavivarjitAz cApi//72// saptatyAm ityAdi/ "eSa pratyayasargo viparyayAzaktituSTisiddhyAkhyaH" ityAdinA granthena ya uktAs te kRtsnasya SaSTitantrasyApi/ kin tu "AkhyAyikAvirahitAH paravAdavivarjitAH zuddhAH" iti AkhyAyikA AkhyAnam, tadvirahitAH/ paracodyaM tena vivarjitAH/ zuddhAH kevalAH/ paraM bandhamokSopayogino 'rthAH darzitA iti tasmAt sampUrNeyaM saptatir iti//72// iti zrImatparamahaMsaparivrAjakAcAryazrIgovindabhagavatpUjyapAdaziSyeNa zrIzaGkarabhagavatA kRtA sAMkhyasaptatiTIkA samAptA/ (p.119)