%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %Gau\d{d}ap\={a}dabh\={a}\d{s}ya: %Based on the edition edited by Har Dutt Sharma %Poona 1933 %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% %@book{Harduttsharma1933, % editor = "Har Dutt Sharma", % title = "The S\={a}\.{m}khya--K\={a}rik\={a}: I\'{s}vara K\d{r}\d{s}\d{n}a's Memorable Verses on S\={a}\.{m}khya Philosophy with the Commentary of Gau\d{d}ap\={a}d\={a}c\={a}rya", % publisher = "Oriental Book Agency", % series = "Poona Oriental Series No. 9", % address = "Poona", % year = "1933",} %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% zrImadIzvarakRSNapraNItAH sAMkhyakArikAH gauDapAdaviracitabhASyasahitAH zrIgaNezAya namaH kapilAya namas tasmai yenAvidyodadhau jagati magne/ kAruNyAt sAMkhyamayI naur iva vihitA prataraNAya// alpagranthaM spaSTaM pramANasiddhAntahetubhir yuktam/ zAstraM ziSyahitAya samAsato 'haM pravakSyAmi// duHkhatrayAbhighAtAj jijJAsA tadabhighAtake hetau/ dRSTe sApArthA cen naikAntAtyantato 'bhAvAt//1// duHkhatrayeti/ asyA AryAyA upodghAtaH kriyate/ iha bhagavAn brahmasutaH kapilo nAma/ tad yathA --- sanakaz ca sanandanaz ca tRtIyaz ca sanAtanaH/ AsuriH kapilaz caiva voDhuH paJcazikhas tathA/ ity ete brahmaNaH putrAH sapta proktA maharSayaH// kapilasya sahotpannAni dharmo jJAnaM vairAgyam aizvaryaM ceti/ evaM sa utpannaH sann andhe tamasi majjaj jagad Alokya saMsArapAramparyeNa satkAruNyo jijJAsamAnAya AsurisagotrAya brAhmaNAyedaM paJcaviMzatitattvAnAM jJAnam uktavAn/ yasya jJAnAd duHkhakSayo bhavati/ (p.1) paJcaviMzatitattvajJo yatra tatrAzrame vaset/ jaTI muNDI zikhI vApi mucyate nAtra saMzayaH// tad idam AhuH --- duHkhatrayAbhighAtAj jijJAseti/ tatra duHkhatrayam --- AdhyAtmikam, Adhibhautikam, AdhidaivikaM ceti/ tatrAdhyAtimikaM dvividham --- zArIraM, mAnasaM ceti/ zArIraM vAtapittazleSmaviparyayakRtaM jvarAtIsArAdi/ mAnasaM priyaviyogApriyasaMyogAdi/ AdhibhautikaM caturvidhabhUtagrAmanimittaM manuSyapazumRgapakSisarIsRpadaMzamazakayUkAmatkuNamatsyamakaragrAhasthAvarebhyo jarAyujANDajasvedajodbhijjebhyaH sakAzAd upajAyate/ Adhidaivikam --- devAnAm idaM daivam, divaH prabhavatIti vA daivam/ tad adhikRtya yad upajAyate --- zItoSNavAtavarSAzanipAtAdikam/ evaM yathA duHkhatrayAbhighAtAt jijJAsA kAryA/ kva --- tadabhighAtake hetau/ tasya duHkhatrayasya abhighAtako yo hetus tatreti/ dRSTe sApArthA cet/ dRSTe hetau duHkhatrayAbhighAtake sA jijJAsA apArthA ced yadi/ tatrAdhyAtmikasya dvividhasyApi AyurvedazAstrakriyayA priyasamAgamApriyaparihArakaTutiktakaSAyAdikvArthAdibhiH dRSTa evAdhyAtmikopAyaH/ Adhibhautikasya rakSAdinAbhighAto dRSTaH/ dRSTe sApArthA ced evaM manyase --- na/ ekAntAtyantato 'bhAvAt/ yata ekAntato 'vazyaM atyantato nityaM dRSTena hetunA abhighAto na bhavati/ tasmAd anyatra ekAntAtyantAbhighAtake hetau jijJAsA vividiSA kAryeti//1// yadi dRSTAd anyatra jijJAsA kAryA, tato 'pi naiva/ yata Anuzraviko hetur duHkhatrayAbhighAtakaH/ anuzrUyata ity anuzravaH, tatra bhava AnuzravikaH/ sa cAgamAt siddhaH/ yathA --- apAma somam amRtA abhUmAganma jyotir avidAma devAn/ kin nUnam asmAn kRNavad arAtiH kimu dhUrtir amRtamartyasya// (atharvazirasupaniSad 3) (p.2) kadAcid indrAdInAM devAnAM kalpa AsIt, kathaM vayam amRtA abhUmeti vicArya yasmAd vayam apAma somaM pItavantaH somaM tasmAd amRtA abhUma, amarA bhUtavanta ity arthaH/ kiM ca aganma jyotiH, gatavanto labdhavanto jyotiH svargam iti/ avidAma devAn, divyAn viditavantaH/ evaM ca kin nUnam asmAn kRNavat arAtiH, nUnaM nizcitaM kiM arAtiH zatrur asmAn kRNavat karteti/ kimu dhUrtir amRtamartyasya, dhUrtir jarA hiMsA vA kiM kariSyati amRtamartyasya/ anyac ca vede zrUyate AtyantikaM phalaM pazuvadhena --- "sarvAMl lokAJ jayati mRtyuM tarati pApmAnaM tarati brahmahatyAM tarati yo yo 'zvamedhena yajate" iti/ ekAntAtyantike evaM vedokte apArtheva jijJAsA --- iti na/ ucyate --- dRSTavad AnuzravikaH sa hy avizuddhikSayAtizayayuktaH/ tadviparItaH zreyAn vyaktAvyaktajJavijJAnAt//2// dRSTavad Anuzravika iti/ dRSTena tulyo dRSTavat/ yo 'sau AnuzravikaH kasmAt sa dRSTavat, yasmAt --- avizuddhikSayAtizayayuktaH/ avizuddhiyuktaH pazughAtAt/ tathA coktam/ SaT zatAni niyujyante pazUnAM madhyame 'hani/ azvamedhasya vacanAd UnAni pazubhis tribhiH// yady api zrutismRtivihito dharmas tathApi mizrIbhAvAd avizuddhiyukta iti/ yathA --- bahUnIndrasahasrANi devAnAM ca yuge yuge/ kAlena samatItAni kAlo hi duratikramaH// evam indrAdinAzAt kSayayuktaH/ tathAtizayo vizeSas tena yuktaH/ vizeSaguNadarzanAd itarasya duHkhaM syAd iti/ evam Anuzraviko 'pi hetur dRSTavat/ kas tarhi zreyAn --- iti ced ucyate --- (p.3) tadviparItaH zreyAn/ tAbhyAM dRSTAnuzravikAbhyAM viparItaH zreyAn prazasyatara iti/ avizuddhikSayAtizayAyuktatvAt/ sa katham ity Aha --- vyaktAvyaktajJavijJAnAt/ tatra vyaktaM mahadAdi --- buddhir ahaMkAraH, paJca tanmAtrANi ekAdazendriyANi, paJcamahAbhUtAni/ avyaktaM pradhAnam/ jJaH puruSaH/ evam etAni paJcaviMzatis tattvAni vyaktAvyaktajJaH kathyante/ etad vijJAnAc chreya iti/ uktaM ca --- "paJcaviMzatitattvajJa" ityAdi//2// atha vyaktAvyaktajJAnAM ko vizeSa ity ucyate --- mUlaprakRtir avikRtir mahadAdyAH prakRtivikRtayaH sapta/ SoDazakas tu vikAro na prakRtir na vikRtiH puruSaH//3// mUlaprakRtiH pradhAnam/ prakRtivikRtisaptakasya mUlabhUtatvAt/ mUlaM ca sA prakRtiz ca mUlaprakRtiH/ avikRtiH anyasmAn notpadyate tena prakRtiH kasyacid vikAro na bhavati/ mahadAdyAH prakRtivikRtayaH sapta/ mahAn buddhiH/ buddhyAdyAH sapta --- buddhiH, ahaGkAraH, paJca tanmAtrANi/ etAH sapta prakRtivikRtayaH/ tad yathA --- pradhAnAd buddhir utpadyate tena vikRtiH pradhAnasya vikAra iti, saivAhaGkAram utpAdayati ataH prakRtiH/ ahaGkAro 'pi buddher utpadyata iti vikRtiH, sa ca paJca tanmAtrANy utpAdayatIti prakRtiH/ tatra zabdatanmAtram ahaGkArAd utpadyata iti vikRtiH, tasmAd AkAzam utpadyata iti prakRtiH/ tathA sparzatanmAtram ahaGkArAd utpadyata iti vikRtiH, tad evaM vAyum utpAdayatIti prakRtiH/ gandhatanmAtram ahaGkArAd utpadyata iti vikRtiH, tad evaM pRthivIm utpAdayatIti prakRtiH/ rUpatanmAtram ahaGkArAd utpadyata iti vikRtiH, tad evaM teja utpAdayatIti prakRtiH/ rasatanmAtram (p.4) ahaGkArAd utpadyata iti vikRtiH, tad evaM apaH utpAdayatIti prakRtiH/ evaM mahadAdyAH sapta prakRtayo vikRtayaz ca/ SoDazakaz ca vikAraH/ paJca buddhIndriyANi, paJca karmendriyANi, ekAdazaM manaH, paJca mahAbhUtAni --- eSa SoDazako gaNo vikRtir eva/ vikAro vikRtiH/ na prakRtir na vikRtiH puruSaH//3// evam eSAM vyaktAvyaktajJAnAM trayANAM padArthAnAM kaiH kiyadbhiH pramANaiH, kena kasya vA pramANena siddhir bhavati/ iha loke prameyavastu pramANena sAdhyate, yathA --- prasthAdibhir vrIhayaH, tulayA candanAni/ tasmAt pramANam abhidheyam --- dRSTam anumAnam AptavacanaM ca, sarvapramANasiddhatvAt/ trividhaM pramANam iSTaM, prameyasiddhiH pramANAd dhi//4// dRSTaM yathA --- zrotraM, tvak, cakSuH, jihvA, ghrANam iti paJca buddhIndriyANi/ zabdasparzarUparasagandhA eSAM paJcAnAM paJcaiva viSayA yathAsaMkhyam/ zabdaM zrotraM gRhNAti, tvak sparzaM, cakSU rUpaM, jihvA rasaM, ghrANaM gandham iti/ etad dRSTam ity ucyate pramANam/ pratyakSeNAnumAnena vA yo 'rtho na gRhyate sa AptavacanAd grAhyaH/ yathA --- indro devarAjaH, uttarAH kuravaH, svarge 'psarasa ityAdi/ pratyakSAnumAnAgrAhyaM athAptavacanAd gRhyate/ api coktam --- Agamo hy AptavacanaM, AptaM doSakSayAd viduH/ kSINadoSo 'nRtaM vAkyaM na brUyAd dhetvasambhavAt// svakarmaNy abhiyukto yaH saGgadveSavivarjitaH/ pUjitas tadvidhair nityaM Apto jJeyaH sa tAdRzaH// (p.5) eteSu pramANeSu sarvapramANAni siddhAni bhavanti/ SaT pramANAni jaiminiH/ atha kAni tAni pramANAni/ arthApattiH, sambhavaH, abhAvaH, pratibhA, aitihyaM, upamAnaM ceti SaT pramANAni/ tatrArthApattir dvividhA --- dRSTA zrutA ca/ tatra dRSTA --- ekasmin pakSe AtmabhAvo gRhItaz ced anyasmin apy AtmabhAvo gRhyata eva/ zrutA yathA --- divA devadatto na bhuMkte atha ca pIno dRzyate, ato 'vagamyate rAtrau bhuMkta iti/ saMbhavo yathA --- prastha ity ukte catvAraH kuDavAH sambhAvyante/ abhAvo nAma prAgitaretarAtyantasarvAbhAvalakSaNaH/ prAgabhAvo yathA --- devadattaH kaumArayauvanAdiSu/ itaretarAbhAvaH --- paTe ghaTAbhAvaH/ atyantAbhAvaH --- kharaviSANavandhyAsutakhapuSpavad iti/ sarvAbhAvaH pradhvaMsAbhAvaH --- dagdhapaTavad iti/ yathA --- zuSkadhAnyadarzanAd vRSTer abhAvo gamyate/ evam abhAvo 'nekadhA/ pratibhA yathA --- dakSiNena ca vindhyasya sahyasya ca yad uttaram/ pRthivyAm AsamudrAyAM sa pradezo manoramaH// evam ukte tasmin pradeze zobhanA guNAH santIti pratibhotpadyate/ pratibhAnvAsasaMjJAnam iti/ aitihyaM yathA --- bravIti loko yathAtra vaTe yakSiNI pravasatIty eva aitihyam/ upamAnaM yathA --- gaur iva gavayaH, samudra iva taDAgaH/ etAni SaT pramANAni triSu dRSTAdiSv antarbhUtAni/ tatrAnumAne tAvad arthApattir antarbhUtA/ sambhavAbhAvapratibhaitihyopamAz cAptavacane/ tasmAt triSv eva sarvapramANasiddhatvAt trividhaM pramANam iSTaM tad Aha/ tena trividhena pramANena pramANasiddhir bhavatIti vAkyazeSaH/ prameyasiddhiH pramANAd dhi/ prameyaM --- pradhAnaM, buddhiH, ahaGkAraH, paJca tanmAtrANi, ekAdazendriyANi, paJca mahAbhUtAni, puruSa iti/ etAni paJcaviMzatis tattvAni vyaktAvyaktajJA ity ucyante/ tatra kiJcit pratyakSeNa sAdhyaM, kiJcid anumAnena, kiJcid Agameneti trividhaM pramANam uktam//4// (p.6) tasya kiM lakSaNam etad Aha --- prativiSayAdhyavasAyo dRSTaM, trividham anumAnam AkhyAtam/ talliGgaliGgipUrvakaM, Aptazrutir AptavacanaM ca//5// prativiSayeSu zrotrAdInAM zabdAdiviSayeSu adhyavasAyo dRSTaM pratyakSam ity arthaH/ trividham anumAnam AkhyAtam/ pUrvavat, zeSavat, sAmAnyato dRSTaM ceti/ pUrvam asyAstIti pUrvavad yathA --- meghonnatyA vRSTiM sAdhayati pUrvadRSTatvAt/ zeSavad yathA --- samudrAd ekaM jalapalaM lavaNam AsAdya zeSasyApy asti lavaNabhAva iti/ sAmAnyato dRSTaM --- dezAd dezAntaraM prAptaM dRSTaM gatimac candratArakaM, caitravat/ yathA caitranAmAnaM dezAd dezAntaraM prAptam avalokya gatimAn ayam iti, tadvac candratArakam iti/ tathA puSpitAmradarzanAd anyatra puSpitA AmrA iti sAmAnyato dRSTena sAdhayati/ etat sAmAnyato dRSTam/ kiJ ca talliGgaliGgipUrvakam iti/ tad anumAnaM liGgapUrvakaM yatra liGgena liGgI anumIyate, yathA --- daNDena yatiH/ liGgipUrvakaM ca yatra liGginA liGgam anumIyate, yathA --- dRSTvA yatiM asyedaM tridaNDam iti/ Aptazrutir AptavacanaM ca/ AptA AcAryA brahmAdayaH/ zrutir vedaH/ Aptaz ca zrutiz ca AptazrutiH, tad uktam Aptavacanam iti//5// evaM trividhaM pramANam uktaM, tatra kena pramANena kiM sAdhyam ucyate --- (p.7) sAmAnyatas tu dRSTAd atIndriyANAM prasiddhir anumAnAt/ tasmAd api cAsiddhaM parokSam AptAgamAt siddham//6// sAmAnyatodRSTAd anumAnAt atIndriyANAM, indriyANy atItya vartamAnAnAM siddhiH/ pradhAnapuruSAv atIndriyau sAmAnyatodRSTAnumAnena sAdhyete yasmAn mahadAdi liGgaM triguNam/ yasyedaM triguNaM kAryaM tat pradhAnam iti/ yataz cAcetanaM cetanam ivAbhAti, ato 'nyo 'dhiSThAtA puruSa iti/ vyaktaM pratyakSasAdhyam/ tasmAd api cAsiddhaM parokSam AptAgamAt siddham/ yathA --- indro devarAjaH, uttarAH kuravaH, svarge 'psarasa iti parokSam AptavacanAt siddham//6// atra kazcid Aha --- pradhAnaM puruSo vA nopalabhyate/ yac ca nopalabhyate loke tan nAsti/ tasmAt tAv api na staH/ yathA --- dvitIyaM ziraH, tRtIyo bAhur iti, tad ucyate --- atra satAm apy arthAnAm aSTadhopalabdhir na bhavati/ tad yathA --- atidUrAt sAmIpyAd indriyaghAtAn mano'navasthAnAt/ saukSmyAd vyavadhAnAd abhibhavAt samAnAbhihArAc ca//7// iha satAm apy arthAnAM atidUrAd anupalabdhir dRSTA/ yathA --- dezAntarasthAnAM caitramaitraviSNumitrANAm/ sAmIpyAt/ yathA cakSuSo 'JjanAnupalabdhiH/ indriyAbhighAtAt/ yathA --- badhirAndhayoH zabdarUpAnupalabdhiH/ mano'navasthAnAt/ yathA --- vyagracittaH samyakkathitam api nAvadhArayati/ saukSmyAt/ yathA --- dhUmoSmajalanIhAraparamANavo gaganagatA nopalabhyante/ (p.8) vyavadhAnAt/ yathA --- kuDyena pihitaM vastu nopalabhyate/ abhibhavAt/ yathA --- sUryatejasAbhibhUtA grahanakSatratArakAdayo nopalabhyante/ samAnAbhihArAt/ yathA --- mudgarAzau mudgaH kSiptaH, kuvalayAmalakamadhye kuvalayAmalake kSipte, kapotamadhye kapoto nopalabhyante, samAnadravyamadhyAhRtatvAt/ evam aSTadhAnupalabdhiH satAm arthAnAm iha dRSTA//7// evam cAsti kim abhyupagamyate, pradhAnapuruSayor apy etayor vA anupalabdhiH kena hetunA, kena copalabdhis tad ucyate --- saukSmyAt tadanupalabdhir nAbhAvAt, kAryatas tadupalabdhiH/ mahadAdi tac ca kAryaM, prakRtivirUpaM sarUpaM ca//8// saukSmyAt tadanupalabdhiH/ pradhAnasyety arthaH/ pradhAnaM saukSmyAn nopalabhyate/ yathA --- AkAze dhUmoSmajalanIhAraparamANavaH santo 'pi nopalabhyante/ kathaM tarhi tadupalabdhiH --- kAryatas tadupalabdhiH/ kAryaM dRSTvA kAraNam anumIyate/ asti pradhAnaM kAraNaM yasyedaM kAryam/ buddhir ahaGkArapaJcatanmAtrANi ekAdazendriyANi paJca mahAbhUtAny eva tatkAryam/ tac ca kAryaM prakRtivirUpam/ prakRtiH pradhAnaM tasya virUpaM prakRter asadRzam/ sarUpaM ca / samAnarUpaM ca/ yathA --- loke 'pi pitus tulya iva putro bhavaty atulyaz ca/ yena hetunA tulyam atulyaM tad upariSTAd vakSyAmaH//8// yad idaM mahadAdi kAryaM tat kiM pradhAne sat utAhosvit asat --- AcAryavipratipatter ayaM saMzayaH/ yato 'tra sAMkhyadarzane satkAryaM, bauddhAdInAm asatkAryam/ yadi sat --- asan na bhavati, athAsat --- san na bhavatIti vipratiSedhas tatrAha --- (p.9) asadakaraNAd upAdAnagrahaNAt, sarvasambhavAbhAvAt/ zaktasya zakyakaraNAt, kAraNabhAvAc ca, satkAryam//9// asadakaraNAt/ na sat asat/ asato 'karaNaM, tasmAt satkAryam/ iha loke asatkaraNaM nAsti/ yathA --- sikatAbhyas tailotpattiH/ tasmAt sataH karaNAd asti prAg utpatteH pradhAne vyaktam/ ataH satkAryam/ kiM cAnyat --- upAdAnagrahaNAt/ upAdAnaM kAraNaM, tasya grahaNAt/ iha loke yo yenArthI sa tadupAdAnagrahaNaM karoti --- dadhyarthI kSIrasya, na tu jalasya/ tasmAt satkAryam/ itaz ca, sarvasambhavAbhAvAt/ sarvasya sarvatra sambhavo nAsti/ yathA --- suvarNasya rajatAdau tRNapAMzusikatAsu/ tasmAt sarvasambhavAbhAvAt satkAryam/ itaz ca, zaktasya zakyakaraNAt/ iha kulAlaH zakto mRddaNDacakracIvararajjunIrAdikaraNopakaraNaM vA zakyam eva ghaTaM mRtpiNDAd utpAdayati/ tasmAt satkAryam/ itaz ca, kAraNabhAvAc ca satkAryam/ kAraNaM yallakSaNaM tallakSaNam eva kAryam api/ yathA --- yavebhyo yavAH, vrIhibhyo vrIhayaH/ yadAsatkAryaM syAt tataH kodravebhyaH zAlayaH syuH/ na ca santIti tasmAt satkAryam/ evaM paJcabhir hetubhiH pradhAne mahadAdi liGgam asti/ tasmAt sata utpattiH, nAsata iti//9// prakRtivirUpaM sarUpaM ca yad uktaM tat katham ity ucyate --- hetumad anityam avyApi sakriyam anekam AzritaM liGgam/ sAvayavaM paratantraM vyaktaM viparItam avyaktam//10// vyaktaM mahadAdikAryaM hetumad iti/ hetur asyAstIti hetumat/ upAdAnaM hetuH, kAraNaM, nimittam iti paryAyAH/ vyaktasya pradhAnaM hetur asti, ato hetumad (p.10) vyaktaM bhUtaparyantam/ hetumad buddhitattvaM pradhAnena, hetumAn ahaGkAro buddhyA, paJca tanmAtrAni ekAdazendriyANi hetumanty ahaMkAreNa, AkAzaM zabdatanmAtreNa hetumat, vAyuH sparzatanmAtreNa hetumAn, tejo rUpatanmAtreNa hetumat, Apo rasatanmAtreNa hetumatyaH, pRthivI gandhatanmAtreNa hetumatI/ evaM bhUtaparyantaM vyaktaM hetumat/ kiM cAnyat, anityam/ yasmAd anyasmAd utpadyate, yathA --- mRtpiNDAd utpadyate ghaTaH sa cAnityaH/ kiM ca, avyApi/ asarvagam ity arthaH/ yathA pradhAnapuruSau sarvagatau, naivaM vyaktam/ kiM cAnyat, sakriyam/ saMsArakAle saMsarati, trayodazavidhena karaNena saMyuktaM sUkSmaM zarIram Azritya saMsarati, tasmAt sakriyam/ kiM cAnyat, anekam/ buddhir ahaGkAraH paJca tanmAtrANy ekAdazendriyANi paJcamahAbhUtAni ceti/ (kiM cAnyat, Azritam/ svakAraNam Azrayate/ pradhAnAzritA buddhiH, buddhim Azrito 'haGkAraH, ahaGkArAzritAni ekAdazendriyANi paJca tanmAtrANi, paJcatanmAtrAzritAni paJcamahAbhUtAni/) kiM ca, liGgam/ layayuktam/ layakAle paJca mahAbhUtAni tanmAtreSu lIyante, tAny ekAdazendriyaiH sahAhaGkAre, sa ca buddhau, sA ca pradhAne layaM yAtIti/ tathA, sAvayavam/ avayavAH zabdasparzarasarUpagandhAH, taiH saha/ kiM ca, paratantram/ nAtmanaH prabhavati/ yathA --- pradhAnatantrA buddhiH, buddhitantro 'haGkAraH, ahaGkAratantrANi tanmAtrANIndriyANi ca, tanmAtratantrANi paJcamahAbhUtAni ca/ evaM paratantraM parAyattaM vyAkhyAtaM vyaktam/ atho 'vyaktaM vyAkhyAsyAmaH/ viparItam avyaktam/ etair eva guNair yathoktair viparItam avyaktam/ hetumad vyaktam uktam/ na hi pradhAnAt paraM kiJcid asti, yataH pradhAnasyAnutpattiH, tasmAt ahetumad avyaktam/ (p.11) tathA anityaM ca vyaktaM, nityam avyaktaM, anutpadyamAnatvAt/ na hi bhUtAnIva kutazcid utpadyata iti nityaM pradhAnam/ kiM ca, avyApi vyaktaM, vyApi pradhAnaM, sarvagatatvAt/ sakriyaM vyaktaM, akriyam avyaktaM, sarvagatatvAd eva/ tathA anekaM vyktaM, ekaM pradhAnaM, kAraNatvAt/ trayANAM lokAnAM pradhAnam ekaM kAraNaM, tasmAd ekaM pradhAnam/ tathA AzritaM vyaktaM, anAzritam avyaktaM, akAryatvAt/ na hi pradhAnAd asti kiJcit paraM yasya pradhAnaM kAryaM syAt/ tathA vyaktaM liGgaM, aliGgam avyaktaM, nityatvAt/ mahadAdi liGgaM pralayakAle parasparaM pralIyate, naivaM pradhAnaM, tasmAd aliGgaM pradhAnam/ tathA sAvayavaM vyaktaM, niravayavam avyaktaM, na hi zabdasparzarasarUpagandhAH pradhAne santi/ tathA paratantraM vyaktaM, svatantram avyaktaM, prabhavaty AtmanaH//10// evaM vyaktAvyaktayor vaidharmyam uktaM sAdharmyam ucyate/ yad uktaM sarUpaM ca --- triguNam aviveki viSayaH sAmAnyam acetanaM prasavadharmi/ vyaktaM tathA pradhAnaM, tadviparItas tathA ca pumAn//11// triguNaM vyaktam/ sattvarajastamAMsi trayo guNA yasyeti/ aviveki vyaktam/ na viveko 'syAstIti/ idaM vyaktam ime guNA iti na vivekaM kartuM yAti, ayaM gaur ayam azva iti yathA/ ye guNAs tad vyaktaM, yad vyaktaM te ca guNA iti/ tathA viSayo vyaktam/ bhojyam ity arthaH/ sarvapuruSANAM viSayabhUtatvAt/ (p.12) tathA sAmAnyaM vyaktam/ mUlyadAsIvat sarvasAdhAraNatvAt/ acetanaM vyaktam/ sukhaduHkhamohAn na cetayatIty arthaH/ tathA prasavadharmi vyaktam/ tad yathA --- buddher ahaGkAraH prasUyate, tasmAt paJca tanmAtrANi ekAdazendriyANi ca prasUyante, tanmAtrebhyaH paJca mahAbhUtAni/ evam ete vyaktadharmAH prasavadharmAntA uktAH, evam ebhir avyaktaM sarUpaM, yathA vyaktaM tathA pradhAnam iti/ tatra triguNaM vyaktaM, avyaktam api triguNaM, yasyaitan mahadAdi kAryaM triguNam/ iha yadAtmakaM kAraNaM tadAtmakaM kAryam iti/ yahA kRSNatantukRtaH kRSNa eva paTo bhavati/ tathA aviveki vyaktaM, pradhAnam api guNair na bhidyate/ anye guNA anyat pradhAnam evaM vivektuM na yAti, tad aviveki pradhAnam/ tathA viSayo vyaktaM, pradhAnam api sarvapuruSaviSayabhUtatvAd viSaya iti/ tathA sAmAnyaM vyaktaM, pradhAnam api, sarvasAdhAraNatvAt/ tathA acetanaM vyaktaM, pradhAnam api sukhaduHkhamohAn na cetayati, iti katham anumIyate --- iha hy acetanAn mRtpiNDAd acetano ghaTa utpadyate/ evaM pradhAnam api vyAkhyAtam/ idAnIM tadviparItas tathA ca pumAn ity etad vyAkhyAyate/ tadviparItas tAbhyAM vyaktAvyaktAbhyAM viparItaH pumAn/ tad yathA --- triguNaM vyaktam avyaktaM ca, aguNaH puruSaH/ aviveki vyaktam avyaktaM ca, vivekI puruSaH/ tathA viSayo vyaktam avyaktaM ca, aviSayaH puruSaH/ tathA sAmAnyaM vyaktam avyaktaM ca, asAmAnyaH puruSaH/ acetanaM vyaktam avyaktaM ca, cetanaH puruSaH/ sukhaduHkhamohAn cetayati saMjAnIte tasmAc cetanaH puruSaH/ prasavadharmi vyaktaM pradhAnaM ca, aprasavadharmI puruSaH/ na hi puruSAt kiJcit prasUyate/ tasmAd uktaM tadviparItaH pumAn iti/ (p.13) tad uktaM tathA ca pumAn iti/ tat pUrvasyAm AryAyAM pradhAnam ahetumad yathA vyAkhyAtaM tathA ca pumAn/ tad yathA hetumad anityam ityAdi vyaktaM, tadviparItam avyaktam/ tatra --- hetumad vyaktaM, ahetumat pradhAnaM, tathA ca pumAn ahetumAn anutpAdyatvAt/ anityaM vyaktaM, nityaM pradhAnaM, tathA ca nityaH pumAn/ (avyApi vyaktaM, vyApi pradhAnaM, tathA ca vyApi pumAn/ sarvagatatvAt/) (sakriyaM vyaktaM, akriyaM pradhAnaM, tathA ca pumAn) akriyaH, sarvagatatvAd eva/ anekaM vyaktaM, ekam avyaktaM, tathA pumAn apy ekaH/ AzritaM vyaktaM, anAzritam avyaktaM, tathA ca pumAn anAzritaH/ liGgaM vyaktaM, aliGgaM pradhAnaM, tathA ca pumAn apy aliGgaH/ na kvacil lIyata iti/ sAvayavaM vyaktaM, niravayavaM avyaktaM, tathA ca pumAn niravayavaH/ na hi puruSe zabdAdayo 'vayavAH santi/ kiM ca paratantraM vyaktaM, svatantram avyaktaM, tathA ca pumAn api svatantraH, AtmanaH prabhavatIty arthaH/ evam etad avyaktapuruSayoH sAdharmyaM vyAkhyAtaM pUrvasyAm AryAyAm/ vyaktapradhAnayoH sAdharmyaM puruSasya vaidharmyaM ca triguNam avivekItyAdi prakRtAryAyAM vyAkhyAtam//11// tatra yad uktaM triguNam iti vyaktam avyaktaM ca, tat ke te guNA iti tatsvarUpapratipAdanAyedam Aha --- prItyaprItiviSAdAtmakAH prakAzapravRttiniyamArthAH/ anyonyAbhibhavAzrayajananamithunavRttayaz ca guNAH//12// (p.14) prItyAtmakAH, aprItyAtmakAH viSAdAtmakAz ca guNAH --- sattvarajastamAMsIty arthaH/ tatra prItyAtmakaM sattvaM, prItiH sukhaM tadAtmakam iti/ aprItyAtmakaM rajaH aprItir duHkham/ viSAdAtmakaM tamaH, viSAdo mohaH/ tathA --- prakAzapravRttiniyamArthAH/ arthazabdaH sAmarthyavAcI, prakAzArthaM sattvaM prakAzasamartham ity arthaH/ pravRttyarthaM rajaH/ niyamArthaM tamaH, sthitau samartham ity arthaH/ prakAzakriyAsthitizIlA guNA iti/ tathA --- anyonyAbhibhavAzrayajananamithunavRttayaz ca/ anyonyAbhibhavAH, anyonyAzrayAH, anyonyajananAH, anyonyamithunAH, anyonyavRttayaz ca te tathoktAH/ anyonyAbhibhavA iti/ anyonyaM parasparam abhibhavantIti prItyaprItyAdibhir dharmair Avirbhavanti/ yathA --- yadA sattvam utkaTaM bhavati, tadA rajastamasI abhibhUya svaguNaiH prItiprakAzAtmanA avatiSThate; yadA rajaH, tadA sattvatamasI aprItipravRttidharmeNa; yadA tamaH, tadA sattvarajasI viSAdasthityAtmakena iti/ tathA anyonyAzrayAz ca dvyaNukavad guNAH/ anyonyajananAH, yathA mRtpiNDo ghaTaM janayati/ tathA anyonyamithunAz ca/ yathA stirIpuMsau anyonyamithunau tathA guNAH/ uktaM ca --- rajaso mithunaM sattvaM sattvasya mithunaM rajaH/ ubhayoH sattvarajasor mithunaM tama ucyate// [devIbhAgavatapurANa --- 3-8] parasparasahAyA ity arthaH/ anyonyavRttayaz ca/ parasparaM vartante/ "guNA guNeSu vartante" iti vacanAt[bhagavadgItA --- 3-28]/ yathA surUpA suzIlA strI sarvasukhahetuH, sapatnInAM saiva duHkhahetuH, saiva rAginAM mohaM janayati, evaM sattvaM rajastamasor vRttihetuH/ yathA rAjA sadodyuktaH prajApAlane duSTanigrahe, ziSTAnAM sukham utpAdayati duSTAnAM duHkhaM mohaM ca, evaM rajaH sattvatamasor vRttiM janayati/ tathA tamaH svarUpeNAvaraNAtmakena sattvarajasor vRttiM janayati/ yathA meghAH kham AvRtya (p.15) jagataH sukham utpAdayanti, te vRSTyA karSakANAM karSaNodyogaM janayanti, virahiNAM moham/ evaM anyonyavRttayo guNAH//12// kiM cAnyat --- sattvaM laghu prakAzakam iSTam upaSTambhakaM calaM ca rajaH/ guru varaNakam eva tamaH pradIpavac cArthato vRttiH//13// sattvaM laghu prakAzakaM ca/ yadA sattvam utkaTaM bhavati tadA laghUny aGgAni buddhiprakAzaz ca prasannatendriyANAM bhavati/ upaSTambhakaM calaM ca rajaH/ upaSTabhnAtIty upaSTambhakam, udyotakam/ yathA vRSo vRSadarzane utkaTam upaSTambhaM karoti, evaM rajovRttiH/ tathA rajaz ca calaM dRSTaM, rajovRttiz calacitto bhavati/ guru varaNakam eva tamaH/ yadA tama utkaTaM bhavati tadA gurUNy aGgAni AvRtAnIndriyANi bhavanti svArthAsamArthAni/ atrAha --- yadi guNAH parasparaM viruddhAH svamatenaiva kam arthaM niSpAdayanti tarhi katham --- pradIpavac cArthato vRttiH/ pradIpena tulyaM pradIpavat/ arthataH sAdhanA vRttir iSTA/ yathA pradIpaH parasparaviruddhatailAgnivartisaMyogAt arthaprakAzAn janayati evaM sattvarajastamAMsi parasparaviruddhAni arthaM niSpAdayanti//13// antaraprazno bhavati --- "triguNam aviveki viSayaH" ityAdi pradhAnaM vyaktaM ca vyAkhyAtam/ tatra pradhAnaM, upalabhyamAnaM mahadAdi ca triguNam avivekyAdIti ca katham avagamyate/ tatrAha --- (p.16) avivekyAdiH siddhaH traiguNyAt tadviparyayAbhAvAt/ kAraNaguNAtmakatvAt kAryasyAvyaktam api siddham//14// yo 'yam avivekyAdir guNaH sa traiguNyAn mahadAdau, avyakte nAyaM siddhyati/ atrocyate --- tadviparyayAbhAvAt/ tasya viparyayaH tadviparyayaH, tasyAbhAvaH tadviparyayAbhAvaH, tasmAt siddham avyaktam/ yathA --- yatraiva tantavas tatraiva paTaH/ anye tantavo 'nyaH paTo na, kutaH --- tadviparyayAbhAvAt/ evaM vyaktAvyaktasaMpanno bhavati/ dUraM pradhAnam AsannaM vyaktam/ yo vyaktaM pazyati, sa pradhAnam api pazyati, tadviparyayAbhAvAt/ itaz cAvyaktaM siddham --- kAraNaguNAtmakatvAt kAryasya/ loke yadAtmakaM kAraNaM tadAtmakaM kAryam api/ tathA --- kRSNebhyas tantubhyaH kRSNa eva paTo bhavati/ evaM mahadAdi liGgaM aviveki, viSayaH, sAmAnyaM, acetanaM, prasavadharmi/ yadAtmakaM liGgaM tadAtmakam avyaktam api siddham//14// traiguNyAd avivekyAdir vyakte siddhaH/ tadviparyayAbhAvAt, evaM kAraNaguNAtmakatvAt kAryasya, avyaktam api siddham --- ity etan mithyA, loke yan nopalabhyate tan nAsti --- (iti na vAcyam, sato 'pi pASANagandhAder anupalambhAt/) evaM pradhAnam apy asti kin tu nopalabhyate/ bhedAnAM parimANAt, samanvayAt, zaktitaH pravRttez ca/ kAraNakAryavibhAgAt, avibhAgAd vaizvarUpyasya//15// (p.17) kAraNam asty avyaktam iti kriyAkArakasambandhaH/ bhedAnAM parimANAt/ loke yatra kartAsti tasya parimANaM dRSTam/ yathA --- kulAlaH parimitair mRtpiNDaiH parimitAn eva ghaTAn karoti/ evaM mahad api/ mahadAdi liGgaM parimitaM bhedataH pradhAnakAryam/ ekA buddhiH, eko 'haGkAraH, paJca tanmAtrANi, ekAdazendriyANi, paJca mahAbhUtAni --- ity evaM bhedAnAM parimANAd asti pradhAnaM kAraNaM yad vyaktaM parimitam utpAdayati/ yadi pradhAnaM na syAt tadA/ niSparimANam idaM vyaktam api syAt/ parimANAc ca bhedAnAm asti pradhAnaM yasmAd vyaktam utpannam/ tathA samanvayAt/ iha loke prasiddhir dRSTA yathA --- vratadhAriNaM baTuM dRSTvA samanvayati, nUnam asya pitarau brAhmaNAv iti/ evam idaM triguNaM mahadAdiliGgaM dRSTvA sAdhayAmo 'sya yat kAraNaM bhaviSyatIti/ ataH samanvayAd asti pradhAnam/ tathA zaktitaH pravRttez ca/ iha yo yasmin zaktaH sa tasminn evArthe pravartate/ yathA --- kulAlo ghaTasya karaNe samartho ghaTam eva karoti na paTaM rathaM vA/ tathA asti pradhAnaM kAraNaM, kutaH --- kAraNakAryavibhAgAt/ karotIti kAraNam/ kriyata iti kAryam/ kAraNasya kAryasya ca vibhAgaH/ yathA ghaTo dadhimadhUdakapayasAM dhAraNe samartho, na tathA mRtpiNDaH/ mRtpiNDo vA ghaTaM niSpAdayati, na caivaM ghaTo mRtpiNDam/ evaM mahadAdiliGgaM dRSTvAnumIyate --- asti vibhaktaM tat kAraNaM yasya vibhAga idaM vyaktam iti/ itaz ca, avibhAgAd vaizvarUpyasya/ vizvaM jagat, tasya rUpaM vyaktiH vizvarUpasya bhAvo vaizvarUpyam/ tasya avibhAgAd asti pradhAnam, yasmAt trailokyasya paJcAnAM pRthivyAdInAM mahAbhUtAnAM parasparaM vibhAgo nAsti, mahAbhUteSv antarbhUtAs trayo lokA iti pRthivyApastejovAyur AkAzam iti etAni paJca mahAbhUtAni pralayakAle sRSTikrameNaivAvibhAgaM yAnti tanmAtreSu pariNAmiSu, tanmAtrANy ekAdazendriyANi cAhaGkAre, ahaGkAro buddhau, buddhiH pradhAne/ evaM trayo lokAH pralayakAle prakRtAv avibhAgaM gacchanti/ tasmAd avibhAgAt kSIradadhivad vyaktAvyaktayor asty avyaktaM kAraNam//15// (p.18) ataz ca --- kAraNam asty avyaktaM pravartate triguNataH samudayAc ca/ pariNAmataH salilavat pratipratiguNAzrayavizeSAt//16// avyaktaM prakhyAtaM kAraNam asti yasmAn mahadAdi liGgaM pravartate/ triguNataH triguNAt/ sattvarajastamoguNAH yasmiMs tat triguNaM, tat kim uktaM bhavati --- sattvarajastamasAM sAmyAvasthA pradhAnam/ tathA samudayAt/ yathA gaGgAsrotAMsi trINi rudramUrddhani patitAni ekaM sroto janayanti evaM triguNam avyaktam ekaM vyaktaM janayati/ yathA vA tantavaH samuditAH paTaM janayanti, evam avyaktaM guNasamudayAn mahadAdi janayatIti triguNataH samudayAc ca vyaktaM jagat pravartate/ yasmAd ekasmAt pradhAnAd vyaktaM tasmAd ekarUpeNa bhavitavyam --- naiSa doSaH pariNAmataH salilavat pratipratiguNAzrayavizeSAt/ ekasmAt pradhAnAt trayo lokAH samutpannAH tulyabhAvA na bhavanti/ devAH sukhena yuktAH, manuSyA duHkhena, tiryaJco mohena/ ekasmAt pradhAnAt pravRttaM vyaktaM pratipratiguNAzrayavizeSAt pariNAmataH salilavad bhavati/ pratipratIti vIpsA/ guNAnAm Azrayo guNAzrayaH, tadvizeSaH, taM guNAzrayavizeSaM pratinidhAya pratipratiguNAzrayavizeSaM pariNAmAt pravarrtate vyaktam/ yathA --- AkAzAd ekarasaM salilaM patitaM nAnArUpAt saMzleSAd bhidyate tattadrasAntaraiH, evam ekasmAt pradhAnAt pravRttAs trayo lokA naikasvabhAvA bhavanti/ deveSu sattvam utkaTaM, rajastamasI udAsIne, tena te 'tyantasukhinaH/ manuSyeSu raja utkaTaM bhavati, sattvatamasI udAsIne, tena te 'tyantaduHkhinaH/ tiryakSu tama utkaTaM bhavati, sattvarajasI udAsIne, tena te 'tyantamUDhAH//16// (p.19) evam AryAdvayena pradhAnasyAstitvam abhyupagamyate, itaz cottaraM puruSAstitvapratipAdanArtham Aha --- saMghAtaparArthatvAt triguNAdiviparyayAd adhiSThAnAt/ puruSo 'sti bhoktRbhAvAt kaivalyArthaM pravRttez ca//17// yad uktaM vyaktAvyaktajJavijJAnAt mokSaH prApyata iti, tatra vyaktAd anantaraM avyaktaM paJcabhiH kAraNair adhigatam/ avyaktavat puruSo 'pi sUkSmaH, tasyAdhunAnumitAstitvaM pratikriyate/ asti puruSaH, kasmAt --- saMghAtaparArthatvAt/ yo 'yaM mahadAdisaMghAtaH sa puruSArthaH ity anumIyate, acetanatvAt paryaGkavat/ yathA paryaGkaH pratyekaM gAtrotpalakapAdapIThatUlIpracchAdanapaTopadhAnasaMghAtaH parArtho na hi svArthaH/ paryaGkasya na hi kiJcid api gAtrotpalAdyavayavAnAM parasparaM kRtyam asti/ ato 'vagamyate, asti puruSo yaH paryaGke zete yasyArthaM paryaGkaH/ tat parArtham idaM zarIraM paJcAnAM mahAbhUtAnAM saMghAto vartate/ asti puruSo yasyedaM bhogyaM zarIraM bhogyamahadAdisaMghAtarUpaM samutpannam iti/ itaz cAtmAsti --- triguNAdiviparyayAt/ yad uktaM pUrvasyAm AryAyAM "triguNam aviveki viSaya" ityAdi, tasmAd viparyayAt/ yenoktaM "tadviparItas tathA ca pumAn"/ adhiSThAnAt/ yatheha laMghanaplavanadhAvanasamarthair azvair yukto rathaH sArathinAdhiSThitaH pravartate tathA AtmAdhiSThAnAc charIram iti/ tathA coktaM SaSThitantre --- "puruSAdhiSThitaM pradhAnaM pravartate"/ (p.20) ato 'sty AtmA --- bhoktRtvAt/ yathA madhurAmlalavaNakaTutiktakaSAyaSaDrasopabRMhitasya saMyuktasyAnnasya sAdhyate, evaM mahadAdiliGgasya bhoktRtvAbhAvAd asti sa AtmA yasyedaM bhogyaM zarIram iti/ itaz ca --- kaivalyArthaM pravRttez ca/ kevalasya bhAvaH kaivalyam/ tannimittaM yA ca pravRttis tasyAH svakaivalyArthaM pravRtteH sakAzAd anumIyate, asty Atmeti/ yataH sarvo vidvAn avidvAMz ca saMsArakSayam icchati/ evam ebhir hetubhir asty AtmA zarIrAd vyatiriktaH//17// atha sa kim ekaH sarvazarIre 'dhiSThAtA maNirasanAtmakasUtravat, Ahosvit bahava AtmAnaH pratizarIram adhiSThAtAra ity atrocyate --- jananamaraNakaraNAnAM pratiniyamAd ayugapatpravRttez ca/ puruSabahutvaM siddhaM traiguNyaviparyayAc caiva//18// janma ca maraNaM ca karaNAni ca janmamaraNakaraNAni/ teSAM pratiniyamAt, pratyekaniyamAd ity arthaH/ yady eka evAtmA syAt tata ekasya janmani sarva eva jAyeran ekasya maraNe sarve 'pi mriyeran, ekasya karaNavaikalye bAdhiryAndhatvamUkatvakuNitvakhaMjatvalakSaNe sarve 'pi badhirAndhakuNikhaMjAH syuH/ na caivaM bhavati tasmAj janmamaraNakaraNAnAM pratiniyamAt puruSabahutvaM siddham/ itaz ca --- ayugapatpravRttez ca/ yugapad ekakAlam, na yugapad ayugapat pravartanam/ yasmAd yugapad dharmAdiSu pravRttir dRzyate/ eke dharme pravRttAH, anye 'dharme, vairAgye 'nye, jJAne 'nye pravRttAH, tasmAd ayugapatpravRttez ca bahava iti siddham/ kiM cAnyat --- traiguNyaviparyayAc caiva/ triguNabhAvaviparyayAc ca puruSabahutvaM siddham/ yathA sAmAnye janmani ekaH sAttvikaH sukhI, anyo rAjaso duHkhI, anyas tAmaso mohavAn/ evaM traiguNyaviparyayAd bahutvaM siddham iti//18// (p.21) akartA puruSa ity etad ucyate --- tasmAc ca viparyAsAt siddhaM sAkSitvam asya puruSasya/ kaivalyaM mAdhyasthyaM draSTRtvam akartRbhAvaz ca//19// tasmAc ca viparyAsAt/ tasmAc ca yathoktatraiguNyaviparyAsAt, viparyayAt/ nirguNaH puruSo vivekI bhoktetyAdiguNAnAM puruSasya yo viparyAsa uktaH tasmAt --- sattvarajastamaHsu kartRbhUteSu sAkSitvaM siddhaM puruSasyeti/ yo 'yam adhikRto bahutvaM prati/ guNA eva kartAraH pravartante, sAkSI nApi pravartate nApi nivartata eva/ kiM cAnyat, kaivalyam/ kevalabhAvaH kaivalyam anyatvam ity arthaH/ triguNebhyaH kevalaH anyaH/ mAdhyasthyam madhyasthabhAvaH/ parivrAjakavat madhyasthaH puruSaH/ yathA kazcit parivrAjako grAmINeSu karSaNArtheSu pravRtteSu kevalo madhyasthaH, puruSo 'py eSu guNeSu vartamAneSu na pravartate/ tasmAt, draSTRtvam akartRbhAvaz ca/ yasmAn madhyasthas tasmAt draSTA tasmAd akartA puruSas teSAM karmaNAm iti/ sattvarajastamAMsi trayo guNAH karmakartRbhAvena pravartante na puruSaH, evaM puruSasyAstitvaM ca siddham//19// yasmAd akartA puruSas tat katham adhyavasAyaM karoti dharmaM kariSyAmy adharmaM na kariSyAmIti/ ataH, kartA bhavati --- na ca kartA puruSaH ---, evam ubhayathA doSaH syAd iti/ ata ucyate --- tasmAt tatsaMyogAd acetanaM cetanAvad iva liGgam / guNakartRtve ca tathA karteva bhavaty udAsInaH//20// (p.22) iha puruSaz cetanAvAn/ tena cetanAvabhAsasaMyuktaM mahadAdi liGgaM cetanAvad iva bhavati/ yathA loke ghaTaH zItasaMyuktaH zItaH, uSNasaMyukta uSNaH, evaM mahadAdi liGgaM tasya saMyogAt puruSasaMyogAc cetanAvad iva bhavati/ tasmAd guNA adhyavasAyam kurvanti na puruSaH/ yady api loke puruSaH kartA gantetyAdi prayujyate tathApy akartA puruSaH/ katham --- guNakartRtve ca tathA karteva bhavaty udAsInaH/ guNAnAM kartRtve sati udAsIno 'pi puruSaH karteva bhavati, na kartA/ atra dRSTAnto bhavati --- yathA acauraz cauraiH saha gRhItaz caura ity avagamyate, evaM trayo guNAH kartAras taiH saMyuktaH puruSo 'kartApi kartA bhavati, kartRsaMyogAt/ evaM vyaktAvyaktajJAnAM vibhAgo vikhyAtaH, yadvibhAgAn mokSaprAptir iti//20// athaitayoH pradhAnapuruSayoH kiMhetuH saMghAtaH --- ucyate --- puruSasya darzanArthaM kaivalyArthaM tathA pradhAnasya/ paGgvandhavad ubhayor api saMyogas tatkRtaH sargaH//21// puruSasya pradhAnena saha saMyogo darzanArtham/ prakRtiM mahadAdikAryaM bhUtAdiparyantaM puruSaH pazyati/ etadarthaM pradhAnasyApi puruSeNa saMyogaH kaivalyArtham/ sa ca saMyogaH paGgvandhavad ubhayor api draSTavyaH/ yathA --- ekaH paGgur ekaz cAndhaH, etau dvAv api gacchantau, mahatA sAmarthyenATavyAM sArthasya stenakRtAd upaplavAt, svabandhuparityaktau daivAditaz cetaz ca ceratuH/ svagatyA ca tau saMyogam upayAtau/ punas tayoH svavacasor vizvastatvena saMyogo gamanArthaM darzanArthaM ca bhavati/ andhena paGguH svaskandham Aropitah evaM zarIrArUDhapaGgudarzitena mArgeNAndho yAti, paGguz cAndhaskandhArUDhaH/ evaM puruSe darzanazaktir asti paGguvat, na kriyA/ (p.23) pradhAne kriyAzaktir asty andhavat, na darzanazaktiH/ yathA vA anayoH paGgvandhayoH kRtArthayor vibhAgo bhaviSyatIpsitasthAnaprAptayoH, evaM pradhAnam api puruSasya mokSaM kRtvA nivartate, puruSo 'pi pradhAnaM dRSTvA kaivalyaM gacchati/ tayoH kRtArthayor vibhAgo bhaviSyati/ kiM cAnyat, tatkRtah sargaH/ tena saMyogena kRtas tatkRtaH sargaH, sRSTiH/ yathA strIpuruSasaMyogAt sutotpattis tathA pradhAnapuruSasaMyogAt sargasyotpattiH//21// idAnIM sarvavibhAgadarzanArtham Aha --- prakRter mahAn, tato 'haGkAraH, tasmAd gaNaz ca SoDazakaH/ tasmAd api SoDazakAt paJcabhyaH paJca bhUtAni//22// prakRtiH, pradhAnaM, brahma, avyaktaM, bahudhAtmakaM mAyeti paryAyAH/ aliGgasya prakRteH sakAzAn mahAn utpadyate/ mahAn, buddhiH, AsurI, matiH, khyAtiH, jJAnaM, iti prajJAparyAyair utpadyate/ tasmAc ca mahato 'haGkAra utpadyate/ ahaGkAraH, bhUtAdiH, vaikRtaH, taijasaH, abhimAna iti paryAyAH/ tasmAd gaNaz ca SoDazakaH/ tasmAd ahaGkArAt SoDazakaH SoDazasvarUpo gaNa utpadyate/ sa yathA --- paJcatanmAtrANi/ zabdatanmAtraM, sparzatanmAtraM, rUpatanmAtraM, rasatanmAtraM, gandhatanmAtram iti/ tata ekAdazendriyANi/ zrotraM, tvak, cakSuSI, jihvA, ghrANam iti paJca buddhIndriyANi/ vAkpANipAdapAyUpasthAH paJca karmendriyANi/ ubhayAtmakam ekAdazaM manaH/ eSa SoDazako gaNo 'haGkArAd utpadyate/ (p.24) kiM ca, paJcabhyaH paJca bhUtAni/ tasmAt SoDazakAt gaNAt paJcabhyas tanmAtrebhyaH sakAzAt paJca vai mahAbhUtAny utpadyante/ yad uktaM --- zabdatanmAtrAd AkAzam, sparzatanmAtrAd vAyuH, rUpatanmAtrAt tejaH, rasatanmAtrAd ApaH, gandhatanmAtrAt pRthivI/ evaM paJcabhyaH paramANubhyaH paJca mahAbhutAny utpadyante//22// yad uktaM --- vyaktAvyaktajJavijJAnAn mokSa iti, tatra mahadAdibhUtAntaM trayoviMzatibhedaM vyAkhyAtam/ avyaktam api "bhedAnAM parimANAt" ityAdinA vyAkhyAtam/ puruSo 'pi "saMghAtaparArthatvAt" ityAdibhir hetubhir vyAkhyAtaH/ evam etAni paJcaviMzatitattvAni/ yas tais trailokyaM vyAptaM jAnAti/ tasya bhAvo 'stitvaM, tattvam/ yathoktam --- paJcaviMzatitattvajJo yatra kutrAzrame rataH/ jaTI muNDI zikhI vApi mucyate nAtra saMzayaH// tAni yathA --- prakRtiH, puruSaH, buddhiH, ahaGkAraH, paJca tanmAtrANi, ekAdazendriyANi, paJca mahAbhUtAni/ ity etAni paJcaviMzatitattvAni/ tatroktaM, prakRter mahAn utpadyate/ tasya kiM lakSaNam etad Aha --- adhyavasAyo buddhir dharmo jJAnaM virAga aizvaryam/ sAttvikam etad rUpaM tAmasam asmAd viparyastam//23// adhyavasAyo buddhilakSaNam/ adhyavasAnam adhyavasAyaH/ yathA bIje bhaviSyadvRttiko 'Gkuras tadvad adhyavasAyaH/ ayaM ghaTaH, ayaM paTaH, ity evaM sati yA sA buddhir iti lakSyate/ (p.25) sA ca buddhir aSTAGgikA, sAttvikatAmasarUpabhedAt/ tatra buddheH sAttvikaM rUpaM caturvidhaM bhavati --- dharmaH, jJAnaM, vairAgyaM, aizvaryaM ceti/ tatra dharmo nAma dayAdAnayamaniyamalakSaNaH/ tatra yamA niyamAz ca pAtaJjale 'bhihitAH/ "ahiMsAsatyAsteyabrahmacaryAparigrahA yamAH" (yogasUtra 2, 30) / "zaucasantoSatapaHsvAdhyAyezvarapraNidhAnAni niyamAH" (yogasUtra 2, 32)/ jJAnaM, prakAzaH, avagamaH, bhAnam iti paryAyAH/ tac ca dvividham/ bAhyam AbhyantaraM ceti/ tatra bAhyaM nAma vedAH zikSAkalpavyAkaraNaniruktacchandojyotiSAkhyaSaDaGgasahitAH/ purANAni, nyAyamImAMsAdharmazAstrANi ceti/ AbhyantaraM prakRtipuruSajJAnam/ iyaM prakRtiH sattvarajastamasAM sAmyAvasthA, ayaM puruSaH siddho nirguNo vyApI cetana iti/ tatra bAhyajJAnena lokapaGktir lokAnurAga ity arthaH, AbhyantareNa jJAnena mokSa ity arthaH/ vairAgyam api dvividhaM, bAhyam AbhyantaraM ca / bAhyaM dRSTaviSayavaitRSNyaM, arjanarakSaNakSayasaMgahiMsAdoSadarzanAt viraktasya/ AbhyantaraM --- pradhAnam apy atra svapnendrajAlasadRzam iti viraktasya mokSepsor yad utpadyate tad AbhyantaraM vairAgyam / aizvaryam IzvarabhAvaH/ tac cASTaguNam --- aNimA, mahimA, garimA, laghimA, prAptiH, prAkAmyaM, IzitvaM, vazitvaM, yatrakAmAvasAyitvaM ceti/ aNor bhAvo 'NimA, sUkSmo bhUtvA jagati vicaratIti/ mahimA, mahAn bhUtvA vicaratIti, laghimA, mRNAlItUlAvayavAd api laghutayA puSpakesarAgreSv api tiSThati/ prAptiH, abhimataM vastu yatratatrAvasthitaM prApnoti/ prAkAmyaM, prakAmato yad evecchati tad eva vidadhAti/ IzitvaM, prabhutayA trailokyam api ISTe/ vazitvaM, sarvaM vazIbhavati/ yatrakAmAvasAyitvaM, brahmAdistambaparyantaM yatra kAmas tatraivAsya svecchayA sthAnAsanavihArAn AcaratIti/ catvAri etAni buddheH sAttvikAni rUpANi/ yadA sattvena rajastamasI abhibhUte tadA pumAn buddhiguNAn dharmAdIn Apnoti/ kiM cAnyat tAmasam asmAd viparyastam/ asmAt dharmAder viparItaM tAmasaM buddhirUpam/ tatra dharmAd viparIto 'dharmaH/ evam ajJAnaM, avairAgyaM, anaizvaryam iti/ evaM sAttvikais tAmasaiH svarUpair aSTAGgA buddhis triguNAd avyaktAd utpadyate//23// (p.26) evaM buddhilakSaNam uktaM, ahaGkAralakSaNam ucyate --- abhimAno 'haGkaras tasmAd dvividhaH pravartate sargaH/ ekAdazakaz ca gaNas tanmAtraH paJcakaz caiva//24// ekAdazakaz ca gaNaH/ ekAdazendriyANi/ tathA tanmAtro gaNaH paJcakaH, paJcalakSaNopetaH/ zabdatanmAtrasparzatanmAtrarUpatanmAtrarasatanmAtragandhatanmAtralakSaNopetaH//24// kiMlakSaNAt sarga ity etad Aha --- sAttvika ekAdazakaH pravartate vaikRtAd ahaGkArAt/ bhUtAdes tanmAtraH sa tAmasaH, taijasAd ubhayam//25// sattvenAbhibhUte yadA rajastamasI ahaGkAre bhvatas tadA so 'haGkAraH sAttvikaH/ tasya ca pUrvAcAryaiH saMjJA kRtA vaikRta iti/ tasmAt vaikRtAt ahaGkArAd ekAdazaka indriyagaNa utpadyate/ tasmAt sAttvikAni vizuddhAnIndriyANi svaviSayasamarthAni/ tasmAd ucyate --- "sAttvika ekAdazakaH" iti/ kiM cAnyat, bhUtAdes tanmAtraH sa tAmasaH/ tamasAbhibhUte sattvarajasI ahaGkAre yadA bhvataH so 'haGkAras tAmasa ucyate/ tasya pUrvAcAryakRtA saMjJA bhUtAdiH/ tasmAd bhUtAdeH ahaGkArAt tanmAtraH paJcako gaNa utpadyate/ bhUtAnAm AdibhUtas tamobahulas tenoktaH sa tAmasa iti/ tasmAd bhUtAdeH paJcatanmAtrako gaNaH/ kiM ca, taijasAd ubhayam/ yadA rajasAbhibhUte sattvatamasI bhavatas tadA tasmAt so 'haGkAras taijasa iti saMjJAM labhate/ tasmAt taijasAd ubhayam utpadyate/ (p.27) ubhayam iti ekAdazo gaNaH, tanmAtraH paJcakaH/ yo 'yaM sAttviko 'haGkAro vaikRtiko vaikRto bhUtvA ekAdazendriyANy utpAdayati sa taijasam ahaGkAraM sahAyaM gRhNAti/ sAttviko niSkriyaH, sa taijasayukta indriyotpattau samarthaH/ tathA tAmaso 'haGkAro bhUtAdisaMjJito niSkriyatvAt taijasenAhaGkAreNa kriyAvatA yuktas tanmAtrANy utpAdayati/ tenoktaM --- taijasAd ubhayam iti/ evaM taijasenAhaGkAreNendriyANy ekAdaza paJcatanmAtrANi kRtAni bhavanti//25// sAttvika ekAdazaka ity uktaH, yo vaikRtAt sAttvikAd ahaGkArAd utpadyate tasya kA saMjJety Aha --- buddhIndriyANi cakSuHzrotraghrANarasanasparzanakAni/ vAkpANipAdapAyUpasthAn karmendriyANy AhuH//26// cakSurAdIni sparzanaparyantAni buddhIndriyANy ucyante/ spRzyate 'nena iti sparzanaM, tvagindriyam/ tadvAcI siddhaH sparzanazabdo 'sti, tenedaM paThyate sparzanakAnIti/ zabdasparzarUparasagandhAn paJca viSayAn budhyante avagacchantIti paJcabuddhIndriyANi/ vAkpANipAdapAyUpasthAn karmendriyANy AhuH/ karma kurvantIti karmendriyANi/ tatra vAk vadati, hastau nAnAvyApAraM kurutaH, pAdau gamanAgamanam, pAyur utsargaM karoti, upastha AnandaM prajotpattyA//26// evaM buddhIndriyakarmendriyabhedena daza indriyANi vyAkhyAtAni/ mana ekAdazaM kimAtmakaM kiMsvarUpaM ceti tad ucyate --- ubhayAtmakam atra manaH saMkalpakam indriyaM ca sAdharmyAt/ guNapariNAmavizeSAn nAnAtvaM bAhyabhedAz ca//27// (p.28) atrendriyavarge mana ubhayAtmakaM/ buddhIndriyeSu buddhIndriyavat, karmendriyeSu karmendriyavat/ kasmAt, buddhIndriyANAM pravRttiM kalpayati karmendriyANAM ca/ tasmAd ubhayAtmakaM manaH/ saMkalpayatIti saMkalpakam/ kiM cAnyat, indriyaM ca sAdharmyAt/ samAnadharmabhAvAt/ sAttvikAhaGkArAd buddhIndriyANi karmendriyANi manasA sahotpadyamAnAni manasaH sAdharmyaM prati (pAdayanti) / tasmat sAdharmyAn mano 'pIndriyam/ evam etAny ekAdazendriyANi sAttvikAd vaikRtAd ahaGkArAd utpannAni/ tatra manasaH kA vRttir iti --- saMkalpo vRttiH/ buddhIndriyANAM zabdAdayo vRttayaH, karmendriyANAM vacanAdayaH/ athaitAnIndriyANi bhinnAni bhinnArthagrAhakANi kim IzvareNa uta svabhAvena kRtAni, yataH pradhAnabuddhyahaGkArA acetanAH, puruSo 'py akartA, ity atrAha --- iha sAMkhyAnAM svabhAvo nAma kazcit kAraNam asti/ atrocyate --- guNapariNAmavizeSAn nAnAtvaM bAhyabhedAz ca/ imAny ekAdazendriyANi zabdasparzarUparasagandhAH paJcAnAm, vacanAdAnaviharaNotsargAnandAz ca paJcAnAm, saMkalpaz ca manasaH/ evam ete bhinnAnAm evendriyANAM arthAH, guNapariNAmavizeSAt --- guNAnAM pariNAmo guNapariNAmaH/ tasya vizeSAt indriyANAM nAnAtvaM bAhyabhedAz ca/ athaitan nAnAtvaM nezvareNa, nAhaGkAreNa, na buddhyA, na pradhAnena, na puruSeNa, svabhAvAt kRtaguNapariNAmeneti/ guNAnAm acetanatvAn na pravartate; pravartata eva/ kathaM --- vakSyatIhaiva --- vatsavivRddhinimittaM kSIrasya yathA pravRttir ajJasya/ puruSasya vimokSArthaM tathA pravRttiH pradhAnasya// evam acetanA guNAH ekAdazendriyabhAvena pravartante/ vizeSA api tatkRtA eva/ yenoccaiH pradeze cakSur avalokanAya sthitaM, tathA ghrANaM, (p.29) tathA zrotraM, tathA jihvA, svadeze svArthagrahaNAya/ evaM karmendriyANy api yathAyathaM svArthasamarthAni svadezAvasthitAni svabhAvato guNapariNAmavizeSAd eva, na tadarthA api/ yata uktaM zAstrAntare, "guNA guNeSu vartante"/ guNAnAM yA vRtiH sA guNaviSayA eveti bAhyArthA vijJeyA guNakRtA evety arthaH pradhAnaM yasya kAraNam iti//27// athendriyasya kasya kA vRttir ity ucyate --- zabdAdiSu paJcAnAm AlocanamAtram iSyate vRttiH/ vacanAdAnaviharaNotsargAnandAz ca paJcAnAm//28// mAtrazabdo vizeSArthaH, avizeSavyAvRttyarthaH/ yathA bhikSAmAtraM labhyate nAnyo vizeSa iti, tathA cakSU rUpamAtre na rasAdiSu/ evaM zeSANy api/ tad yathA cakSuSo rUpaM, jihvAyA rasaH, ghrANasya gandhaH, zrotrasya zabdaH, tvacaH sparzaH/ evam eSAM buddhIndriyANAM vRttiH kathitA/ karmendriyANAM vRttiH kathyate --- vacanAdAnaviharaNotsargAnandAz ca paJcAnAm/ karmendriyANAm ity arthaH/ vAco vacanaM, hastayor AdAnaM, pAdayor viharaNaM, pAyor bhuktasyAhArasya pariNatamalotsargaH, upasthasyAnandaH sutotpattiH, viSayAH vRttir iti sambandhaH//28// adhunA buddhyahaGkAramanasAm ucyate --- svAlakSaNyaM vRttis trayasya saiSA bhavaty asAmAnyA/ sAmAnyakaraNavRttiH prANAdyA vAyavaH paJca//29// (p.30) svalakSaNasvabhAvA svAlakSaNyA/ adhyavasAyo buddhir iti lakSaNam uktaM, saiva buddhivRttiH/ tathA abhimAno 'haGkAra ity abhimAnalakSaNo 'bhimAnavRttiz ca/ saMkalpakaM mana iti lakSaNam uktaM, tena saMkalpa eva manaso vRttiH/ trayasya buddhyahaGkAramanasAM svAlakSaNyA vRttiH/ asAmAnyA/ yA prAg abhihitA buddhIndriyANAM ca vrttiH sApy asAmAnyaiveti/ idAnIM sAmAnyA vRttir AkhyAyate/ sAmAnyakaraNavRttiH, sAmAnyena karaNAnAM vRttiH/ prANAdyA vAyavaH paJca/ prANApAnasamAnodAnavyAnA iti paJca vAyavaH sarvendriyANAM sAmAnyA vRttiH/ yataH prANo nAma vAyuH mukhanAsikAntargocaraH, tasya yat spandanaM karma tat trayodazavidhasyApi sAmAnyA vRttiH/ sati prANe yasmAt karaNAnAm AtmalAbha iti/ prANo 'pi paJjarazakunivat sarvasya calanaM karotIti/ prANanAt prANa ity ucyate/ tathA apanayanAd apAnaH, tatra yat spandanaM tad api sAmAnyavRttir indriyasya/ tathA samAno madhyadezavartI ya AhArAdInAM samaM nayanAt samAno vAyuH, tatra yat spandanaM tat sAmAnyakaraNavRttiH/ tathA UrdhvArohaNAd utkarSAt unnayanAd vA udAno nAbhidezamastakAntargocaraH, tatrodAne yat spandanaM tat sarvendriyANAM sAmAnyA vRttiH/ kiM ca, zarIravyAptir abhyantaravibhAgaz ca yena kriyate 'sau zarIravyAptyA AkAzavad vyAnaH, tatra yat spandanaM tat karaNajAlasya sAmAnyA vRttir iti/ evam ete paJca vAyavaH sAmAnyakaraNavRttir iti vyAkhyAtAH, trayodazavidhasyApi karaNasAmAnyA vRttir ity arthaH//29// yugapac catuSTayasya tu vRttiH kramazaz ca tasya nirdiSTA/ dRSTe tathApy adRSTe trayasya tatpUrvikA vRttiH//30// (p.31) yugapac catuSTayasya/ buddhyahaGkAramanasAm ekaikendriyasambandhe sati catuSTayaM bhavati/ catuSTayasya dRSTe prativiSayAdhyavasAye yugapad vRttiH/ buddhyahaGkAramanazcakSUMSi yugapad ekakAlaM rUpaM pazyanti, sthANur ayam iti/ buddhyahaGkAramanojihvA yugapad rasaM gRhNanti buddhyahaGkAramanoghrANAni yugapad gandhaM gRhNanti/ tathA tvakzrotre api/ kiM ca kramazaz ca tasya nirdiSTA/ tasyeti catuSTayasya kramazaz ca vRttir bhavati/ yathA kazcit pathi gacchan dUrAd eva dRSTvA sthANur ayaM puruSo veti saMzaye sati tatroparUDhaM talliGgaM pazyati zakuniM vA, tatas tasya manasA saMkalpite saMzaye vyavacchedabhUtA buddhir bhavati sthANur ayam iti/ ataH ahaGkAraz ca nizcayArthaH sthANur eveti/ evaM buddhyahaGkAramanazcakSuSAM kramazo vRttir dRSTA/ yathA rUpe tathA zabdAdiSv api boddhavyA/ dRSTe, dRSTaviSaye/ kiM cAnyat, tathApy adRSTe trayasya tatpUrvikA vRttiH/ adRSTe 'nAgate 'tIte ca kAle buddhyahaGkAramanasAM rUpe cakSuHpUrvikA trayasya vRttiH, sparze tvakpUrvikA, gandhe ghrANapUrvikA, rase rasanapUrvikA, zabde zravaNapUrvikA buddhyahaGkAramanasAm anAgate bhaviSyati kAle atIte ca tatpUrvikA kramazo vRttiH, vartamAne yugapat kramazaz ceti//30// kiM ca --- svAM svAM pratipadyante parasparAkUtahetukAM vRttim/ puruSArtha eva hetur na kenacit kAryate karaNam//31// svAM svAm iti vIpsA/ buddhyahaGkAramanAMsi svAM svAM vRttiM parasparAkUtahetukAM, "AkUtAdarasambhrama" iti/ pratipadyante puruSArthakaraNAya buddher ahaGkArAdayaH/ buddhir ahaGKArAkUtaM jJAtvA svasvaviSayaM pratipadyate/ (p.32) kimartham iti cet --- puruSArtha eva hetuH/ puruSArthaH kartavya ity evam arthaM guNAnAM pravRttiH/ tasmAd etAni karaNAni puruSArthaM prakAzayanti/ (yady acetanAnIti) kathaM svayaM pravartante --- na kenacit kAryate karaNam/ puruSArtha evaikaH kArayatIti vAkyArthaH/ na kenacit IzvareNa puruSeNa kAryate prabodhyate karaNam//31// buddhyAdi katividhaM tad ity ucyate --- karaNaM trayodazavidhaM tadAharaNadhAraNaprakAzakaram/ kAryaM ca tasya dazadhAhAryaM dhAryaM prakAzyaM ca//32// karaNaM mahadAdi trayodazavidhaM boddhavyam/ paJca buddhIndriyANi cakSurAdIni, paJca karmendriyANi vAgAdIni iti trayodazavidhaM karaNam/ tat kiM karotIty etad Aha --- tadAharaNadhAraNaprakAzakaram/ tatrAharaNaM dhAraNaM ca karmendriyANi kurvanti, prakAzaM buddhIndriyANi/ katividhaM kAryaM tasyeti tad ucyate/ kAryaM ca tasya dazadhA/ tasya karaNasya kAryaM kartavyaM dazadhA dazaprakAram/ zabdasparzarUparasagandhAkhyaM, vacanAdAnaviharaNotsargAnandAkhyam etad dazavidhaM kAryaM, buddhIndriyaiH prakAzitaM karmendriyANy Aharanti dhArayanti ceti//32// kiM ca --- antaHkaraNaM trividhaM dazadhA bAhyaM trayasya viSayAkhyam/ sAmpratakAlaM bAhyaM trikAlam AbhyantaraM karaNam//33// (p.33) antaHkaraNam iti buddhyahaGkAramanAMsi trividhaM, mahadAdibhedAt/ dazadhA bAhyaM ca/ buddhIndriyANi paJca, karmendriyANi paJca, dazavidham etat karaNaM bAhyam/ tat trayasya viSayAkhyam/ buddhyahaGkAramanasAM bhogyam/ sAmpratakAlam/ zrotraM vartamAnam eva zabdaM zRNoti nAtItaM na ca bhaviSyantam, cakSur api vartamAnaM rUpaM pazyati nAtItaM nAnAgatam, tvag vartamAnaM sparzam, jihvA vartamAnaM rasam, nAsikA vartamAnaM gandhaM nAtItAnAgataM ceti evaM karmendriyANi --- vAg vartamAnaM zabdam uccArayati nAtItaM nAnAgataM ca, pANI vartamAnaM ghaTam AdadAte nAtItam anAgataM ca, pAdau vartamAnaM panthAnaM viharato nAtItaM nApy anAgatam, pAyUpasthau ca vartamAnAv utsargAnandau kuruto nAtItau nAnAgatau/ evaM bAhyaM karaNaM sAmpratakAlam uktam/ trikAlam AbhyantaraM karaNam/ buddhyahaGkAramanAMsi trikAlaviSayANi buddhir vartamAnaM ghaTaM budhyate atItam anAgataM ceti/ ahaGkAro vartamAne 'bhimAnaM karoti atIte 'nAgate ca/ tathA mano vartamAne saMkalpaM kurute atIte 'nAgate ca/ evaM trikAlam AbhyantaraM karaNam iti//33// idAnIm indriyANi kati savizeSaM viSayaM gRhNanti, kAni nirvizeSam iti tad ucyate --- buddhIndriyANi teSAM paJca vizeSAvizeSaviSayANi/ vAg bhavati zabdaviSayA zeSANi tu paJcaviSayANi//34// buddhIndriyANi/ tAni savizeSaM viSayaM gRhNanti/ savizeSaviSayaM mAnuSANAM zabdasparzarUparasagandhAn sukhaduHkhamohayuktAn buddhIndriyANi prakAzayanti/ devAnAM nirvizeSAn viSayAn prakAzayanti/ tathA karmendriyANAM madhye vAg bhavati zabdaviSayA/ devAnAM mAnuSANAM ca vAg vadati zlokAdIn uccArayati/ tasmAd devAnAM mAnuSANAM ca vAgindriyaM tulyam/ (p.34) zeSANy api vAgvyatiriktAni pANipAdapAyUpasthasaMjJitAni paJcaviSayANi/ paJca viSayAH zabdAdayo yeSAM tAni paJcaviSayANi/ zabdasparzarUparasagandhAH pANau santi/ paJcazabdAdilakSaNAyAM bhuvi pAdo viharati/ pAyvindriyaM paJcakLptaM utsargaM karoti/ tathopasthendriyaM paJcalakSaNaM zukram Anandayati//34// sAntaHkaraNA buddhiH sarvaM viSayam avagAhate yasmAt/ tasmAt trividhaM karaNaM dvAri dvArANi zeSANi//35// sAntaHkaraNA buddhiH/ ahaGkAramanaHsahitety arthaH/ yasmAt sarvaM viSayam avagAhate gRhNAti, triSv api kAleSu zabdAdIn gRhNAti, tasmAt trividhaM karaNaM dvAri/ dvArANi zeSANi/ karaNAnIti vAkyazeSaH//35// kiM cAnyat --- ete pradIpakalpAH parasparavilakSaNA guNavizeSAH/ kRtsnaM puruSasyArthaM prakAzya buddhau prayacchanti//36// yAni karaNAny uktAni/ ete guNavizeSAH kiMviziSTAH pradIpakalpAH pradIpavad viSayaprakAzakAH/ parasparavilakSaNAH/ asadRzAH, bhinnaviSayA ity arthaH/ (guNaviSayA ity arthaH)/ guNavizeSAH/ guNebhyo jAtAH/ (p.35) kRtsnaM puruSasyArtham/ buddhIndriyANi, karmendriyANi, ahaGkAraH, manaz caitAni svaM svam arthaM puruSasya prakAzya buddhau prayacchanti, buddhisthaM kurvantIty arthaH/ yato buddhisthaM sarvaM viSayasukhAdikaM puruSa upalabhyate//36// idaM cAnyat --- sarvaM praty upabhogaM yasmAt puruSasya sAdhayati buddhiH/ saiva ca vizinaSTi punaH pradhAnapuruSAntaraM sUkSmam//37// sarvendriyagataM triSv api kAleSu, sarvam/ praty upabhogaM, upabhogaM prati/ devamanuSyatiryagbuddhIndriyakarmendriyadvAreNa sAntaHkaraNA buddhiH sAdhayati sampAdayati yasmAt, tasmAt saiva ca vizinaSTi pradhAnapuruSayor viSayavibhAgaM karoti/ pradhAnapuruSAntaraM nAnAtvam ity arthaH/ sUkSmam ity anadhikRtatapazcaraNair aprApyam/ iyaM prakRtiH sattvarajastamasAM sAmyAvasthA, iyaM buddhiH, ayam ahaGkAraH, etAni paJcatanmAtrANi, ekAdazendriyANi, paJca mahAbhUtAni, ayam anyaH puruSa ebhyo vyatiriktaH, ity evaM bodhayati buddhir yasyAvAyAt apavargo bhavati//37// pUrvam uktaM vizeSAvizeSaviSayANi, tat ke viSayAH tAn darzayati --- tanmAtrANy avizeSAH tebhyo bhUtAni paJca paJcabhyaH/ ete smRtA vizeSAH zAntA ghorAz ca mUDhAz ca//38// (p.36) yAni paJca tanmAtrANi ahaGkArAd utpadyante tAni --- zabdatanmAtraM, sparzatanmAtraM, rUpatanmAtraM, rasatanmAtraM, gandhatanmAtraM --- etAni avizeSA ucyante/ devAnAm ete sukhalakSaNA viSayA duHkhamoharahitAH/ tebhyaH paJcabhyaH tanmAtrebhyaH paJca mahAbhUtAni, pRthivyaptejovAyvAkAzasaMjJAni, yAny utpadyante, ete smRtA vizeSAH/ gandhatanmAtrAt pRthivI, rasatanmAtrAd ApaH, sparzatanmAtrAd vAyuH, zabdatanmAtrAd AkAzam, ity evam utpannAni etAni mahAbhUtAni/ ete vizeSA mAnuSANAM viSayAH, zAntAH sulakSaNAH, ghorA duHkhalakSaNAH, mUDhA mohajanakAH/ yathAkAzaM kasyacid anavakAzAd antargRhAder nirgatasya sukhAtmakaM zAntaM bhavati, tad eva panthAnaM gacchato vanamArgAd bhraSTasya diGmohAn mUDhaM bhavati/ evaM vAyur gharmArt tasya zAnto bhavati, zItArttasya ghoraH, dhUlIzarkarAvimizro 'tivAn mUDha iti/ evaM tejaHprabhRtiSu draSTavyam//38// athAnye vizeSAH --- sUkSmA mAtApitRjAH saha prabhUtais tridhA vizeSAH syuH/ sUkSmAs teSAM niyatA mAtApitRjA nivartante//39// sUkSmAH tanmAtrANi/ yat saMgRhItaM sUkSmazarIraM mahadAdiliGgaM sadA tiSThati saMsarati ca te sUkSmAH/ tathA mAtApitRjAH sthUlazarIropacAyakA RtukAle mAtApitRsaMyoge zoNitazukramizrIbhAvena udarAntaH sUkSmazarIrasyopacayaM kurvanti/ tat sUkSmazarIraM punar mAtur azitapItanAnAvidharasena nAbhInibandhenApyAyate/ tathA prArabdhaM zarIraM sUkSmair mAtApitRjaiz ca saha mahAbhUtaiH tridhA vizeSaiH pRSThodarajaMghAkaTyuraHziraH prabhRti SATkauzikaM pAJcabhautikaM, rudhiramAMsasnAyuzukrAsthimajjAsaMbhRtaM (p.37) --- AkAzo 'vakAzadAnAt, vAyur vardhanAt, tejaH pAkAt, ApaH saMgrahAt, pRthivI dhAraNAt --- samastAvayavopetaM mAtur udarAd bahir bhavati/ evam ete trividhA vizeSAH syuH/ atrAha --- ke nityAH ke vAnityAH --- sUkSmAs teSAM niyatAH/ sUkSmAs tanmAtrasaMjJakAs teSAM madhye niyataA nityAH/ tair ArabdhaM zarIraM, karmavazAt pazumRgapakSisarIsRpasthAvarajAtiSu saMsarati, dharmavazAd indrAdilokeSu/ evam etat niyataM sUkSmazarIraM saMsarati na yAvat jJAnam utpadyate/ utpanne jJAne vidvAn zarIraM tyaktvA mokSaM gacchati/ tasmAd ete vizeSAH sUkSmA nityA iti/ mAtApitRjA nivartante/ tat sUkSmazarIraM parityajya ihaiva prANatyAgavelAyAM mAtApitRjA nivartante/ maraNakAle mAtApitRjaM zarIram ihaiva nivRtya bhUmyAdiSu pralIyate yathAtattvam//39// sUkSmaM ca kathaM saMsarati tad Aha --- pUrvotpannam asaktaM niyataM mahadAdisUkSmaparyantam/ saMsarati nirupabhogaM bhAvair adhivAsitaM liGgam//40// yadA lokA anutpannAH pradhAnAdisarge tadA sUkSmazarIram utpannam iti/ kiM cAnyat, asaktam/ na saMyuktaM tiryagyonidevamAnuSasthAneSu, sUkSmatvAt kutracid asaktaM, parvatAdiSv apratihataprasaraM saMsarati gacchati/ niyataM, nityam/ yAvan na jJAnam utpadyate tAvat saMsarati/ tac ca mahadAdisUkSmaparyantam/ mahAn Adau yasya tan mahadAdi, buddhir ahaGkAro mana iti paJca tanmAtrANi/ sUkSmaparyantaM tanmAtraparyantaM saMsarati zUlagrahapipIlikAvat trIn api lokAn/ (p.38) nirupabhogam/ bhogarahitam/ tat sUkSmazarIraM pitRmAtRjena bAhyenopacayena kriyAdharmagrahaNAt bhogeSu samarthaM bhavatIty arthaH/ bhAvair adhivAsitam/ purastAd bhAvAn dharmAdIn vakSyAmaH, tair adhivAsitam uparaJjitam/ liGgam iti/ pralayakAle mahadAdisUkSmaparyantaM karaNopetaM pradhAne lIyate/ asaMsaraNayuktaM sat A sargakAlam atra vartate, prakRtimohabandhanabaddhaM sat saMsaraNAdikriyAsv asamartham iti/ punaH sargakAle saMsarati tasmAt liGgaM sUkSmam//40// kiMprayojanena trayodazavidhaM karaNaM saMsaratIty evaM codite saty Aha --- citraM yathAzrayam Rte sthANvAdibhyo yathA vinA chAyA/ tadvad vinAvizeSaiH na tiSThati nirAzrayaM liGgam//41// citraM yathA kuDyAzrayam Rte na tiSThati, sthANvAdibhyaH kIlakAdibhyo vinA chAyA na tiSThati, tair vinA na bhavati/ AdigrahaNAd yathA zaityaM vinA nApo bhavanti zaityaM vAdbhir vinA, agnir uSNaM vinA, vAyuH sparzaM vinA, AkAzam avakAzaM vinA, pRthivI gandhaM vinA, tadvat/ etena dRSTAntena nyAyena vinAvizeSaiH avizeSais tanmAtrair vinA na tiSThati/ atha vizeSabhUtAni ucyante, zarIraM paJcabhUtamayaM vaizeSiNA zarIreNa vinA kva liGgasthAnaM ceti, kva ekadeham ujjhati tad evAnyam Azrayati/ nirAzrayam/ AzrayarahitaM liGgaM, trayodazavidhaM karaNam ity arthaH//41// (p.39) kimarthaM tad ucyate --- puruSArthahetukam idaM nimittanaimittikaprasaGgena/ prakRter vibhutvayogAt naTavad vyavatiSThate liGgam//42// puruSArthaH kartavya iti pradhAnaM pravartate/ sa ca dvividhaH --- zabdAdyupalabdhilakSaNo guNapuruSAntaropalabdhilakSaNaz ca/ zabdAdyupalabdhir brahmAdilokeSu gandhAdibhogAvAptiH, guNapuruSAntaropalabdhir mokSa iti/ tasmAd uktaM puruSArthahetukam idaM sUkSmazarIraM pravartata iti/ nimittanaimittikaprasaGgena/ nimittaM dharmAdi, naimittikaM, UrdhvagamanAdi purastAd eva vakSyAmaH/ prasaGgena, prasaktyA/ prakRteH pradhAnasya vibhutvayogAt/ yathA rAjA svarASTre vibhutvAt yad yad icchati tat tat karotIti, tathA prakRteH sarvatra vibhutvayogAt nimittanaimittikaprasaGgena vyavatiSThate, pRthak pRthag dehadhAraNe liGgasya vyavasthAM karoti/ liGgaM, sUkSmaiH paramANubhis tanmAtrair upacitaM zarIraM trayodazavidhakaraNopetaM mAnuSadevatiryagyoniSu vyavatiSThate/ kathaM --- naTavat/ yathA naTaH paTAntareNa pravizya devo bhUtvA nirgacchati, punar mAnuSaH, punar vidUSakaH, evaM liGgaM nimittanaimittikaprasaGgenodarAntaH pravizya hastI, strI, pumAn bhavati//42// bhAvair adhivAsitaM liGgaM saMsaratIty uktaM, tat ke bhAvA ity Aha --- sAMsiddhikAz ca bhAvAH prAkRtikA vaikRtikAz ca dharmAdyAH/ dRSTAH karaNAzrayiNaH kAryAzrayiNaz ca kalalAdyAH//43// (p.40) bhAvAs trividhAz cintyante --- sAMsiddhikAH prAkRtA vaikRtAz ca/ tatra sAMsiddhikA yathA bhagavataH kapilasyAdisarge utpadyamAnasya catvAro bhAvAH sahotpannAH --- dharmaH, jJAnaM, vairAgyaM, aizvaryam iti/ prAkRtAH kathyante --- brahmaNaz catvAraH putrAH sanakasanandanasanAtanasanatkumArA babhUvuH/ teSAm utpannakAryakAraNAnAM zarIriNAM SoDazavarSANAM ete bhAvAz catvAraH samutpannAH, tasmAd ete prAkRtAH/ tathA vaikRtA yathA --- AcAryamUrtiM nimittaM kRtvA asmadAdInAM jJAnam utpadyate, jJAnAd vairAgyaM, vairAgyAd dharmaH, dharmAd aizvaryam iti/ AcAryamUrtir api vikRtir iti tasmAd vaikRtA ete bhAvA ucyante, yair adhivAsitaM liGgaM saMsarati/ ete catvAro bhAvAH sAttvikAH/ tAmasAH viparItAH, ''sAttvikam etad rUpaM tAmasam asmAd viparyastam'' ity atra vyAkhyAtAH/ evam aSTau --- dharmaH, jJAnaM, vairAgyaM, aizvaryaM, adharmaH, ajJAnaM, avairAgyaM, anaizvaryam iti/ aSTau bhAvAH kva vartante --- dRSTAH karaNAzrayiNAH/ buddhiH karaNaM tadAzrayiNaH/ etad uktaM --- ''adhyavasAyo buddhir dharmo jJAnam'' iti/ kAryaM dehas tadAzrayAH kalalAdyAH, ye mAtRjA ity uktAH/ zukrazoNitasaMyoge vivRddhihetukAH kalalAdyA budbudamAMsapezIprabhRtayaH, tathA kaumArayauvanasthaviratvAdayo bhAvAH, annapAnarasanimittAH niSpadyante/ ataH kAryAzrayiNa ucyante annAdiviSayabhoganimittA jAyante//43// nimittanaimittikaprasaGgeneti yad uktam atrocyate --- dharmeNa gamanam UrdhvaM gamanam adhastAd bhavaty adharmeNa/ jJAnena cApavargo viparyayAd iSyate bandhaH//44// dharmeNa gamanam Urdhvam/ dharmaM nimittaM kRtvA UrdhvaM upayAti/ Urdhvam ity aSTau sthAnAni gRhyante/ tad yathA --- brAhma, prAjApatyaM, saumyaM, aindraM, gAndharvaM, rAkSasaM, paizAcam iti/ tat sUkSmazarIraM gacchati/ pazumRgapakSisarIsRpasthAvarAnteSv adharmo nimittam/ (p.41) kiM ca, jJAnena cApavargaH/ apavargaH ca paJcaviMzatitattvajJAnam/ tena nimittenApavargo mokSaH/ tataH sUkSmazarIraM nivartate, paramAtmA ucyate/ viparyayAd iSyate bandhaH/ ajJAnaM nimittam/ sa caiva naimittikaH prAkRto vaikAriko dAkSiNikaz ca bandhaH iti vakSyati purastAt/ yad idam uktam --- prAkRtena ca bandhena tathA vaikArikeNa ca/ dAkSiNena tRtIyena baddho nAnyena mucyate//44// tathAnyad api nimittam --- vairAgyAt prakRtilayaH saMsAro bhavati rAjasAd rAgAt/ aizvaryAd avighAto viparyayAt tadviparyAsaH//45// yathA kasyacid vairAgyam asti na tattvajJAnam/ tasmAt ajJAnapUrvAd vairAgyAt prakRtilayaH, mRto 'STAsu prakRtiSu pradhAnabuddhyahaGkAratanmAtreSu lIyate na mokSaH/ tato bhUyo 'pi saMsarati/ tathA yo 'yaM rAjaso rAgaH --- yajAmi, dakSiNAM dadAmi, yenAmuSmiMl loke 'tra yad divyaM mAnuSaM sukham anubhavAmi --- etasmAt rAjasAt rAgAt saMsAro bhavati/ tathA aizvaryAd avighAtaH/ etad aizvaryaM, aSTaguNam aNimAdiyuktam/ tasmAd aizvaryanimittAt avighAto naimittiko bhavati, brAhmAdiSu sthAneSv aizvaryaM na vihanyate/ kiM cAnyat, viparyayAt viparyAsaH/ tasyAvighAtasya viparyAso vighAtaH bhavati/ anaizvaryAt sarvatra vihanyate//45// (p.42) eSa nimittaiH saha naimittikaH SoDazavidho vyAkhyAtaH, sa kimAtmaka ity Aha --- eSa pratyayasargo viparyayAzaktituSTisiddhyAkhyaH/ guNavaiSamyavimarddena tasya bhedAs tu paJcAzat//46// yathA eSa SoDazavidho nimittanaimittikabhedaH vyAkhyAtaH, eSa pratyayasarga ucyate/ pratyayo buddhir ity uktA, "adhyavasAyo buddhir dharmo jJAnam" ityAdi/ sa ca pratyayasargaz caturdhA bhidyate --- viparyayAzaktituSTisiddhyAkhyabhedAt/ tatra saMzayo 'jJAnaM viparyayaH/ yathA kasyacit sthANudarzane sthANur ayaM puruSo veti saMzayaH/ azaktir yathA --- tam eva sthANuM samyagdRSTvA saMzayaM chettuM na zaknotIty azaktiH/ evaM tRtIyas tuSTyAkhyo yathA --- tam eva sthANuM jJAtuM saMzayituM vA necchati, kim anenAsmAkam ity eSA tuSTiH/ caturthaH siddhyAkhyo yathA --- AnanditendriyaH sthANum ArUDhAM valliM pazyati zakuniM vA, tasya siddhir bhavati sthANur ayam iti/ evam asya caturvidhasya pratyayasargasya guNavaiSamyavimarddena tasya bhedAs tu paJcAzat/ yo 'yaM sattvarajastamoguNAnAM vaiSamyo vimarddaH, tena tasya pratyayasargasya paMcAzadbhedA bhavanti/ tathA kvApi sattvam utkaTaM bhavati rajastamasI udAsIne, kvApi rajaH, kvApi tama iti//46// (p.43) bhedAH kathyante --- paJca viparyayabhedA bhavanty azaktiz ca karaNavaikalyAt/ aSTAviMzatibhedA tuSTir navadhASTadhA siddhiH//47// paJca viparyayabhedAH / te yathA --- tamaH, mohaH, mahAmohaH, tAmisraH, andhatAmisra iti/ eSAM bhedAnAM nAnAtvaM vakSyate 'nantaram eveti/ azaktes tv aSTAviMzatiH bhedA bhavanti, karaNavaikalyAt/ tAn api vakSyAmaH/ tathA ca tuSTir navadhA/ Urdhvasrotasi rAjasAni jJAnAni/ tathA aSTavidhA siddhiH/ sAttvikAni jJAnAni tatraivordhvasrotasi/ etat krameNaiva vakSyate//47// tatra viparyayabhedA ucyante --- bhedas tamaso 'STavidho mohasya ca, dazavidho mahAmohaH/ tAmisro 'STAdazadhA, tathA bhavaty andhatAmisraH//48// tamasas tAvad aSTadhA bhedaH/ pralayaH ajJAnAt vibhajyate/ so 'STAsu prakRtiSu lIyate, pradhAnabuddhyahaGkArapaJcatanmAtrASTAsu/ tatra lInam AtmAnaM manyate mukto 'ham iti, tamobheda eSaH/ aSTavidhasya mohasya bhedo 'STavidha evety arthaH/ yatrASTaguNam aizvaryaM tatra saGgAd indrAdayo devA na mokSaM prApnuvanti/ punaz ca tatkSaye saMsaranty eSo 'STavidho moha iti/ (p.44) dazavidho mahAmohaH/ zabdasparzarUparasagandhA devAnAm ete paJca viSayAH sukhalakSaNAH mAnuSANAm apy eta eva zabdAdayaH paJca viSayAH/ evam eteSu dazasu mahAmoha iti/ tAmisro 'STAdazadhA/ aSTavidham aizvaryaM, dRSTAnuzravikA viSayA daza, eteSAm aSTAdazAnAM sampadam anunandanti vipadaM nAnumodanty eSo 'STAdazavidho vikalpas tAmisraH/ tathA tAmisram aSTaguNam aizvaryaM, dRSTAnuzravikA daza viSayAH, tathAndhatAmisro 'py aSTAdazabheda eva/ kin tu viSayasampattau sambhogakAle ya eva mriyate, aSTaguNaizvaryAd vA bhrazyate, tatas tasya mahad duHkham utpadyate, so 'ndhatAmisra iti/ evaM viparyayabhedAs tamaHprabhRtayaH paJca pratyekaM bhidyamAnAH dviSaSTibhedAH saMvRttA iti//48// azaktibhedAH kathyante/ ekAdazendriyavadhAH saha buddhivadhair azaktir uddiSTA/ saptadaza vadhA buddher viparyayAt tuSTisiddhInAm//49// "bhavanty azaktez ca karaNavaikalyAd aSTAviMzatibhedAH" ity uddiSTam/ tatra ekAdazendriyavadhAH --- bAdhiryam, andhatA, prasuptiH, upajihvikA, ghrANapAkaH, mUkatA, kuNitvaM, khaMjyaM, gudAvartaH, klaibyaM, unmAda iti/ saha buddhivadhair azaktir uddiSTA/ ye buddhivadhAs taiH saha azakter aSTAviMzatibhedA bhavanti/ saptadaza vadhA buddheH/ saptadaza vadhAs te tuSTibhedAsiddhibhedavaiparItyena/ (p.45) tuSTibhedA nava, siddhibhedA aSTau ye te, viparItaiH saha ekAdaza vadhAH, evam aSTAviMzativikalpA azaktir iti/ viparyayAt tuSTisiddhInAm eva bhedakramo draSTavyaH/ tatra tuSTir navadhA kathyate//49// AdhyAtmikAz catasraH prakRtyupAdAnakAlabhAgyAkhyAH/ bAhyA viSayoparamAt paJca, nava tuSTayo 'bhihitAH//50// AdhyAtmikAz catasraH tuSTayaH/ adhyAtmani bhavA AdhyAtmikAH, tAz ca prakRtyupAdAnakAlabhAgyAkhyAH/ tatra prakRtyAkhyA --- yathA kazcit prakRtiM vetti tasyAH saguNatvanirguNatvaM ca, tena tattvaM tatkAryaM vijJAyaiva kevalaM tuSTas tasya nAsti mokSaH, --- eSA prakRtyAkhyA/ upAdAnAkhyA --- yathA kazcid avijJAyaiva tattvAny upAdAnagrahaNaM karoti, tridaNDakamaNDaluvividikAbhyaH mokSa iti, tasyApi nAsti mokSa iti eSA upAdAnAkhyA/ tathA kAlAkhyA --- kAlena mokSo bhaviSyatIti kiM tattvAbhyAsena, ity eSA kAlAkhyA tuSTiH, tasya nAsti mokSa iti/ tathA bhAgyAkhyA --- bhAgyenaiva mokSo bhaviSyatIti bhAgyAkhyA/ caturdhA tuSTir iti/ bAhyA viSayoparamAc ca paJca/ bAhyAs tuSTayaH paJca viSayoparamAt/ zabdasparzarUparasagandhebhya uparato 'rjanarakSaNakSayasaMgahiMsAdarzanAt/ vRddhinimittaM pAzupAlyavANijyapratigrahasevAH kAryAH, etad arjanaM duHkham/ arjitAnAM rakSaNe duHkham/ upabhogAt kSIyata iti kSayaduHkham/ tathA viSayopabhogasaMge kRte nAstIndriyANAm upazama iti saGgadoSaH/ tathA nAnupahatya bhUtAny upabhoga iti hiMsAdoSaH/ evam arjanAdidoSadarzanAt paJcaviSayoparamAt paJca tuSTayaH/ (p.46) evam AdhyAtmikabAhyabhedAt nava tuSTayaH/ tAsAM nAmAni zAstrAntare proktAni --- aMbhaH, salilam, oghaH, vRSTiH, sutamaH, pAram, sunetram, nArIkam, anuttamAmbhasikam iti/ AsAM tuSTInAM viparItA azaktibhedAd buddhivadhA bhavanti/ tad yathA --- anambhaH, asalilam, anogha ityAdivaiparItyAd buddhivadhA iti//50// siddhir ucyate --- UhaH zabdo 'dhyayanaM duHkhavighAtAs trayaH suhRtprAptiH/ dAnaM ca siddhayo 'STau siddheH pUrvo 'Gkuzas trividhaH//51// Uho yathA kazcin nityam Uhate --- kim iha satyaM, kiM paraM, kiM naiHzreyasaM, kiM kRtvA kRtArthaH syAm --- iti cintayato jJAnam utpadyate pradhAnAd anya eva puruSa iti, anyA buddhiH, anyo 'haGkAraH, anyAni tanmAtrANIndriyANi paJca mahAbhUtAnIty evaM tattvajJAnam utpadyate yena mokSo bhavati/ eSA UhAkhyA prathamA siddhiH/ tathA zabdajJAnAt pradhAnapuruSabuddhyahaGkAratanmAtrendriyapaJcamahAbhUtaviSayaM jJAnaM bhavati, tato mokSa ity eSA zabdAkhyA siddhiH/ adhyayanAd vedAdizAstrAdhyayanAt paJcaviMzatitattvajJAnaM prApya mokSaM yAti, ity eSA tRtIyA siddhiH/ duHkhavighAtatrayam/ AdhyAtmikAdhibhautikAdhidaivikaduHkhatrayavighAtAya guruM samupagamya tata upadezAn mokSaM yAti/ eSA caturthI siddhiH/ eSaiva duHkhatrayabhedAt tridhA kalpanIyA/ iti SaT siddhayaH/ tathA suhRtprAptiH/ yathA kazcit suhRjjJAnam adhigamya mokSaM gacchati/ eSA saptamI siddhiH/ (p.47) dAnam/ yathA kazcid bhagavatAM pratyAzrayauSadhitridaNDakuNDikAdInAM grAsAc chAdanAdInAM ca dAnenopakRtya, tebhyo jJAnam avApya mokSaM yAti/ eSA aSTamI siddhiH/ AsAm aSTAnAM siddhInAM zAstrAntare saMjJAH kRtAH --- tAram, sutAram, tAratAram, pramodam, pramuditam, pramodamAnam, ramyakam, sadApramuditam iti/ AsAM viparyayAt buddher vadhA ye viparItAs ta azaktau nikSiptAH/ yathA --- atAram, asutAram, atAratAram --- ityAdi draSTavyam/ azaktibhedA aSTAviMzatir uktAH/ te --- sahabuddhivadhair ekAdazendriyavadhA iti/ tatra tuSTiviparyayA nava, siddhInAM viparyayA aSTau --- evam ete saptadaza buddhivadhAH/ etaiH sahendriyavadhAH, aSTAviMzatir azaktibhedAH pazcAt kathitA iti viparyayAzaktituSTisiddhInAm evoddezo nirdezaz ca kRta iti/ kiM cAnyat, siddheH pUrvo 'Gkuzas trividhaH/ siddheH pUrvA yA viparyayAzaktituSTayas tA eva siddher aGkuzaH, tadbhedAd eva trividhaH/ yathA hastI gRhItAGkuzena vazo bhavati, evaM viparyayAzaktituSTibhir gRhIto loko 'jJAnaM prApnoti/ tasmAd etAH parityajya siddhiH sevyA/ sasiddhes tattvajJAnam utpadyate/ tasmAt mokSa iti//51// atha yad uktaM "bhAvair adhivAsitaM liGgam" tatra bhAvA dharmAdayo 'STAv uktA buddhipariNAmAH, viparyayAzaktituSTisiddhipariNatAH/ sa bhAvAkhyaH pratyayasargaH/ liGgaM ca tanmAtrasargaz caturdazabhUtaparyanta uktaH/ tatraikenaiva sargeNa puruSArthasiddhau kim ubhayavidhasargeNety ata Aha --- na vinA bhAvair liGgaM na liGgena bhAvanirvRttiH/ liGgAkhyo bhAvAkhyas tasmAd dvividhaH pravartate sargaH//52// (p.48) bhAvaiH pratyayasargair vinA liGgaM na, tanmAtrasargo na, pUrvapUrvasaMskArAdRSTakAritatvAd uttarottaradehalambhasya/ liGgena tanmAtrasargeNa ca vinA bhAvanirvRttir na, sthUlasUkSmadehasAdhyatvAd dharmAdeH/ anAditvAc ca sargasya bIjAGkuravad anyonyAzrayo na doSAya, tattajjAtIyApekSitve 'pi tattadvyaktInAM parasparAnapekSitatvAt/ tasmAt bhAvAkhyo liGgAkhyaz ca dvividhaH pravartate sarga iti//52// kiM cAnyat --- aSTavikalpo daivas tairyagyonaz ca paJcadhA bhavati/ mAnuSaz caikavidhaH samAsato 'yaM tridhA sargaH//53// tatra daivam aSTaprakAram --- brAhmaM, prAjApatyaM, saumyaM, aindraM, gAndharvaM, yAkSaM, rAkSasaM, paizAcam iti/ pazumRgapakSisarIsRpasthAvarANi bhUtAni, evaM paJcavidhas tairazcaH/ mAnuSayonir ekaiva/ iti caturdaza bhUtAni//53// triSv api lokeSu guNatrayam asti, tatra kasmin kim adhikam ity ucyate --- UrdhvaM sattvavizAlas tamovizAlaz ca mUlataH sargaH/ madhye rajovizAlo brahmAdistambaparyantaH//54// (p.49) Urdhvam iti/ aSTasu devasthAneSu sattvavizAlaH, sattvavistAraH, sattvotkaTa Urdhvasattva iti/ tatrApi rajastamasI staH/ tamovizAlo mUlataH/ pazvAdiSu sthAvarAnteSu sarvaH sargas tamasAdhikyena vyAptaH/ tatrApi sattvarajasI staH/ madhye, mAnuSe raja utkaTam/ tatrApi sattvatamasI vidyete/ tasmAd duHkhaprAyA manuSyAH/ evaM brahmAdistambaparyantaH, brahmAdisthAvarAnta ity arthaH/ evaM abhautikaH sargaH, liGgasargaH, bhAvasargaH, bhUtasargaH, daivamAnuSatairyagyonAH, ity eSa pradhAnakRtaH SoDazavidhaH sargaH//54// tatra jarAmaraNakRtaM duHkhaM prApnoti cetanaH puruSaH/ liGgasyAvinivRtteH, tasmAd duHkhaM svabhAvena//55// tatreti/ teSu devamAnuSatiryagyoniSu jarAkRtaM maraNakRtaM caiva duHkhaM cetanaH caitanyavAn puruSaH prApnoti, na pradhAnaM, na buddhiH, nAhaGkAraH, na tanmAtrANIndriyANi mahAbhUtAni ca/ kiyantaM kAlaM puruSo duHkhaM prApnotIti tad vivinakti --- liGgasyAvinivRtteH/ yat tan mahadAdi liGgazarIreNAvizya tatra vyaktIbhavati tad yAvan na nivartate saMsArazarIram iti tAvat saMkSepeNa triSu sthAneSu puruSo jarAmaraNakRtaM duHkhaM prApnoti liGgasyAvinivRtteH, liGgasya vinivRttiM yAvat/ liGganivRttau mokSaH, mokSaprAptau nAsti duHkham iti/ tat punaH kena nivartate, yadA paJcaviMzatitattvajJAnaM (p.50) syAt sattvapuruSAnyatAkhyAtilakSaNaM idaM pradhAnaM, iyaM buddhiH, ayam ahaGkAraH, imAni paJca mahAbhUtAni, yebhyo 'nyaH puruSo visadRza iti/ evaM jJAnAl liGganivRttis tato mokSa iti//55// prakRteH kiMnimitta ArambhaH ity ucyate --- ity eSa prakRtikRtau mahadAdivizeSabhUtaparyantaH/ pratipuruSavimokSArthaM svArtha iva parArtha ArambhaH//56// "ity eSaH" parisamAptau nirdeze ca/ prakRtikRtau prakRtikaraNe, prakRtikriyAyAM ya Arambho mahadAdivizeSabhUtaparyantaH --- prakRter mahAn, mahato 'haGkAraH, tasmAt tanmAtrANy ekAdazendriyANi, tanmAtrebhyaH paJca mahAbhUtAni --- ity eSaH/ pratipuruSavimokSArtham/ puruSaM puruSaM prati/ devamanuSyatiryagbhAvaM gatAnAM vimokSArtham ArambhaH/ kathaM --- svArtha iva parArthaH ArambhaH/ yathA kazcit svArthaM tyaktvA mitrakAryANi karoti evaM pradhAnam/ puruSo 'tra pradhAnasya na kiJcit pratyupakAraM karoti/ svArtha iva na ca svArthaH, parArtha eva/ arthaH zabdAdiviSayopalabdhir guNapuruSAntaropalabdhiz ca/ triSu lokeSu zabdAdiviSayaiH puruSA yojayitavyAH, ante mokSeNa --- iti pradhAnasya pravRttiH/ tathA coktam --- "kumbhavat pradhAnaM puruSArthaM kRtvA nivartate" iti//56// (p.51) atrocyate --- acetanaM pradhAnaM cetanaH puruSa iti/ "mayA triSu lokeSu zabdAdibhir viSayaiH puruSo yojyo 'nte mokSaH kartavyaH" iti kathaM cetanavat pravRttiH/ satyam, kin tv acetanAnAm api pravRttir dRSTA nivRttiz ca yasmAd ity Aha --- vatsavivRddhinimittaM kSIrasya yathA pravRttir ajJasya/ puruSavimokSanimittaM tathA pravRttiH pradhAnasya//57// yathA tRNAdikaM gavA bhakSitaM kSIrabhAvena pariNamya vatsavivRddhiM karoti, puSTe ca vatse nivartate, evaM puruSavimokSanimittaM pradhAnam ity ajJasya pravRttir iti//57// kiM ca --- autsukyanivRttyarthaM yathA kriyAsu pravartate lokaH/ puruSasya vimokSArthaM pravartate tadvad avyaktam//58// yathA lokaH iSTautsukye sati tasya nivRttyarthaM kriyAsu pravartate gamanAgamanakriyAsu, kRtakAryo nivartate, tathA puruSasya vimokSArthaM zabdAdiviSayopabhogalakSaNaM guNapuruSAntaropalabdhilakSaNaM ca dvividham api puruSArthaM kRtvA pradhAnaM nivartate//58// kiM cAnyat --- raGgasya darzayitvA nivartate nartakI yathA nRtyAt/ puruSasya tathAtmAnaM prakAzya vinivartate prakRtiH//59// (p.52) yathA nartakI zRGgArAdirasaiH itihAsAdibhAvaiz ca nibaddhagItavAditravRttAni raGgasya darzayitvA kRtakAryA nRtyAn nivartate tathA prakRtir api puruSasyAtmAnaM prakAzya buddhyahaGkAratanmAtrendriyamahAbhUtabhedena nivartate//59// kathaM ko vA asyA nivartako hetus tad Aha --- nAnAvidhair upAyair upakAriNy anupakAriNaH puMsaH/ guNavaty aguNasya satas tasyArtham apArthakaM carati//60// nAnAvidhair upAyaiH prakRtiH puruSasyopakAriNI, anupakAriNaH puMsaH/ katham --- devamAnuSatiryagbhAvena, sukhaduHkhamohAtmakabhAvena zabdAdiviSayabhAvena/ evaM nAnAvidhair upAyair AtmAnaM prakAzya, aham anyA tvam anya iti, nivartate/ ato nityasya tasyArthaM apArthaM carati kurute/ yathA kazcit paropakArI sarvasyopakurute, nAtmanaH pratyupakAram Ihate, evaM prakRtiH puruSArthaM carati karoty apArthakam//60// pazcAd uktam --- AtmAnaM prakAzya nivartate/ nivRttA ca kiM karotIty Aha --- prakRteH sukumArataraM na kiJcid astIti me matir bhavati/ yA dRSTAsmIti punar na darzanam upaiti puruSasya//61// (p.53) loke prakRteH sukumArataraM na kiJcid astIty evaM me matir bhavati yena parArtha evaM matir utpannA/ kasmAt --- aham anena puruSeNa dRSTAsmIty asya puMsaH punar darzanaM nopaiti, puruSasyAdarzanam upayAtIty arthaH/ tatra sukumArataraM varNayati/ kecit IzvaraM kAraNaM bruvate --- ajJo jantur anIzo 'yam AtmanaH sukhaduHkhayoH/ Izvaraprerito gacchet svargaM narakam eva vA//[mahAbhArata --- 3, 30, 88] apare svabhAvakAraNakA bruvate --- "kena zuklIkRtA haMsA mayUrAH kena citritAH/" svabhAvenaiva iti/ atra sAMkhyAcAryA AhuH, nirguNatvAd Izvarasya kathaM saguNAH prajAH jAyeran/ kathaM vA puruSAn nirguNAd eva/ tasmAt prakRter yujyate/ yathA zuklebhyas tantubhyaH zukla eva paTo bhavati, kRSNebhyaH kRSNa eveti/ evaM triguNAt pradhAnAt trayo lokAs triguNAH samutpannA iti gamyate/ nirguNa IzvaraH, saguNAnAM lokAnAM tasmAd utpattir ayukteti/ anena puruSo vyAkhyAtaH/ tathA keSAMcit kAlaH kAraNam iti, uktaM ca --- (p.54) "kAlaH pacati bhUtAni kAlaH saMharate jagat/ kAlaH supteSu jAgarti kAlo hi duratikramaH//" vyaktAvyaktapuruSAH trayaH padArthAH, tena kAlo 'ntarbhUto 'sti/ sa hi vyaktaH/ sarvakartRtvAt kAlasyApi pradhAnam eva kAraNam/ svabhAvo 'py atraiva lInaH/ tasmAt kAlo na kAraNaM, nApi svabhAva iti/ tasmAt prakRtir eva kAraNam, na prakRteH kAraNAntaram astIti/ na punar darzanam upayAti puruSasya/ ataH prakRteH sukumArataraM subhogyataraM na kiJcid IzvarAdikAraNam astIti me matir bhavati//61// (p.55) tathA ca loke rUDhaM puruSo muktaH puruSaH saMsaratIti codite Aha --- tasmAn na badhyate nApi mucyate nApi saMsarati kazcit/ saMsarati badhyate mucyate ca nAnAzrayA prakRtiH//62// tasmAt kAraNAt puruSo na badhyate nApi mucyate nApi saMsarati yasmAt kAraNAt prakRtir eva nAnAzrayA daivamAnuSatiryagyonyAzrayA buddhyahaGkAratanmAtrendriyabhUtasvarUpeNa badhyate mucyate saMsarati ceti/ atha mukta eva svabhAvAt sa sarvagataz ca kathaM saMsarati --- aprAptaprApaNArthaM saMsaraNam iti/ tena puruSo badhyate puruSo mucyate puruSaH saMsaratIti vyapadizyate yena saMsAritvaM na vidyate/ sattvapuruSAntarajJAnAt tattvaM puruSasyAbhivyajyate, tadabhivyaktau kevalaH zuddho muktaH svarUpapratiSThaH puruSa iti/ atra yadi puruSasya bandho nAsti tato mokSo 'pi nAsti/ atrocyate --- prakRtir evAtmAnaM badhnAti mocayati ca/ yatra sUkSmazarIraM tanmAtrakaM trividhakaraNopetaM tat trividhena bandhena badhyate/ uktaM ca --- prAkRtena ca bandhena tathA vaikArikeNa ca/ dAkSiNena tRtIyena baddho nAnyena mucyate// tat sUkSmaM zarIraM dharmAdharmasaMyuktam//62// prakRtiz ca badhyate prakRtiz ca mucyate saMsaratIti kathaM tat --- ucyate --- rUpaiH saptabhir eva tu badhnAty AtmAnam AtmanA prakRtiH/ saiva ca puruSArthaM prati vimocayaty ekarUpeNa//63// (p.57) rUpaiH saptabhir eva/ etAni sapta procyante --- dharmaH, jJAnaM, vairAgyaM, aizvaryaM, adharmaH, ajJAnaM, avairAgyaM, anaizvaryaM --- etAni prakRteH sapta rUpANi/ tair AtmAnaM svaM badhnAti prakRtiH AtmanA svenaiva/ saiva prakRtiH puruSasyArthaH puruSArthaH kartavya iti vimocayaty AtmAnam ekarUpeNa jJAnena//63// kathaM tajjJAnam utpadyate --- evaM tattvAbhyAsAn nAsmi na me nAham ity aparizeSam/ aviparyayAd vizuddhaM kevalam utpadyate jJAnam//64// evam uktakrameNa paJcaviMzatitattvAlocanAbhyAsAt, iyaM prakRtiH, ayaM puruSaH, etAni paJcatanmAtrendriyamahAbhUtAnIti puruSasya jJAnam utpadyate --- nAsmi nAham eva bhavAmi, na me mama zarIraM tat, yato 'ham anyaH zarIram anyat/ nAham ity aparizeSaM, ahaGkArarahitam aparizeSam/ aviparyayAd vizuddham/ viparyayaH saMzayaH, aviparyayAd asaMzayAt, vizuddhaM kevalaM, tad eva nAnyad astIti mokSakAraNam utpadyate 'bhivyajyate jJAnaM paJcaviMzatitattvajJAnaM puruSasyeti//64// jJAne puruSaH kiM karoti --- tena nivRttaprasavAm arthavazAt saptarUpavinivRttAm/ prakRtiM pazyati puruSaH prekSakavad avasthitaH svasthaH//65// (p.58) tena vizuddhena kevalajJAnena puruSaH prakRtiM pazyati/ prekSakavat prekSakeNa tulyam/ avasthitaH svasthaH/ yathA raGgaprekSako 'vasthito nartakIM pazyati/ svasthaH, svasmiMs tiSThati svasthaH, svasthAnasthitaH/ kathambhUtAM prakRtiM --- nivRttaprasavAm/ nivRttabuddhyahaGkArakAryAm/ arthavazAt saptarUpavinivRttAm/ nivartitobhayapuruSaprayojanavazAt, yaiH saptambhI rUpair dharmAdibhir AtmAnaM badhnAti tebhyaH saptabhyo rUpebhyo vinivRttAM prakRtiM pazyati//65// raGgastha ity upekSaka eko dRSTAham ity uparamaty ekA/ sati saMyoge 'pi tayoH prayojanaM nAsti sargasya//66// raGgastha iti/ yathA raGgastha ity evam upekSaka ekaH kevalaH zuddhaH puruSaH/ tenAhaM dRSTeti kRtvA uparatA nivRttA, ekA ekaiva prakRtiH trailokyasyApi pradhAnakAraNabhUtA/ na dvitIyA prakRtir asti, mUrtibhede jAtibhedAt/ evaM prakRtipuruSayor nivRttAv api vyApakatvAt saMyogo 'sti, na tu saMyogakRtaH sargaH/ sati saMyoge 'pi tayoH/ prakRtipuruSayoH sarvagatatvAt saty api saMyoge prayojanaM nAsti sargasya, sRSTez caritArthatvAt/ prakRter dvividhaM prayojanam --- zabdaviSayopalabdhir guNapuruSAntaropalabdhiz ca/ ubhayatrApi caritArthatvAt sargasya nAsti prayojanaM, yaH punaH sarga iti/ yathA dAnagrahaNanimitta (p.59) uttamarNAdharmarNayor dravyavizuddhau saty api saMyoge na kazcid arthasambandho bhavati, evaM prakRtipuruSayor api nAsti prayojanam iti//66// yadi puruSasyotpanne jJAne mokSo bhavati tato mama kasmAn na bhavati --- ity ata ucyate --- samyagjJAnAdhigamAd dharmAdInAm akAraNaprAptau/ tiSThati saMskAravazAc cakrabhramavad dhRtazarIraH//67// yady api paJcaviMzatitattvajJAnaM samyak jJAnaM bhavati, tathApi saMskAravazAt dhRtazarIro yogI tiSThati katham --- cakrabhramavat, cakrabhrameNa tulyam/ yathA kulAlaz cakraM bhramayitvA ghaTaM karoti mRtpiNDaM cakram Aropya, punaH kRtvA ghaTaM paryAmuJcati, cakraM bhramaty eva saMskAravazAt/ evaM samyagjJAnAdhigamAt, utpannasamyagjJAnasya dharmAdInAm akAraNaprAptau/ etAni saptarUpANi bandhanabhUtAni samyagjJAnena dagdhAni, yathA nAgninA dagdhAni bIjAni prarohaNasamarthAni, evam etAni dharmAdIni bandhanAni na samarthAni/ dharmAdInAm akAraNaprAptau saMskAravazAt dhRtazarIras tiSThati/ jJAnAd vartamAnadharmAdharmakSayaH kasmAn na bhavati vartamAnatvAd eva, kSaNAntare kSayam apy eti/ jJAnaM tv anAgatakarma dahati, vartamAnazarIreNa ca yat karoti tad apIti, vihitAnuSThAnakaraNAd iti/ saMskArakSayAc charIrapAte mokSaH//67// sa kiMviziSTo bhavatIty ucyate --- prApte zarIrabhede caritArthatvAt pradhAnavinivRttau/ aikAntikam Atyantikam ubhayaM kaivalyam Apnoti//68// (p.60) dharmAdharmajanitasaMskArakSayAt prApte zarIrabhede caritArthatvAt pradhAnasya nivRttau, aikAntikam avazyaM, Atyantikam anantarhitaM kaivalyaM, kevalabhAvAn mokSaH, ubhayam aikAntikAtyantikam ity evaM viziSTaM kaivalyam Apnoti//68// puruSArthajJAnam idaM guhyaM paramarSiNA samAkhyAtam/ sthityutpattipralayAz cintyante yatra bhUtAnAm//69// puruSArtho mokSaH, tadartham idaM guhyaM rahasyaM paramarSiNA zrIkapilarSiNA samAkhyAtaM, samyag uktam/ yatra jJAne bhUtAnAm vaikArikANAM sthityutpattipralayA avasthAnAvirbhAvatirobhAvAz cintyante vicAryante/ yeSAM vicArAt samyak paJcaviMzatitattvavivecanAtmikA sampadyate saMvittir iti//69// sAMkhyaM kapilamuninA proktaM saMsAravimuktikAraNaM hi/ yatraitAH saptatir AryA bhASyaM cAtra gauDapAdakRtam// etat pavitram agryaM munir Asuraye 'nukampayA pradadau/ Asurir api paJcazikhAya tena ca bahudhA kRtaM tantram//70// ziSyaparamparayAgatam IzvarakRSNena caitad AryAbhiH/ saMkSiptam AryamatinA samyagvijJAya siddhAntam//71// saptatyAM kila ye 'rthAs te 'rthAH kRtsnasya SaSTitantrasya/ AkhyAyikAvirahitAH paravAdavivarjitAz cApi//72// tasmAt samAsadRSTaM zAstram idaM nArthataz ca parihInam/ tantrasya ca bRhanmUrter darpaNasaMkrAntam iva bimbam//73// samAptA imAH sagauDapAdabhASyAH sAMkhyakArikAH// (p.61)